"Φασισμός" γράφει ο Χρήστος Λάσκος ("Εφημερίδα των Συντακτών", 21.01.26)

 ...............................................................

Φασισμός

γράφει ο Χρήστος Λάσκος ("Εφημερίδα των Συντακτών", 21.01.26) 

Μια από τις καλύτερες, νομίζω, παρουσιάσεις σχετικά με τις συνθήκες εκκόλαψης και τον ορισμό του φασισμού είναι αυτή του Ρόμπερτ Πάξτον («Η ανατομία του φασισμού», Κέδρος). Ιδιαίτερο ενδιαφέρον έχει η δομή αισθήματος, για να χρησιμοποιήσω τη διάσημη διατύπωση του Ρέιμοντ Γουίλιαμς ή, όπως ο ίδιος ο Πάξτον το θέτει, τα κινητήρια πάθη πάνω στα οποία και γύρω από τα οποία εξελίσσεται η διαδικασία εκφασισμού και η εγκαθίδρυση του καθεστώτος. Εχουμε και λέμε, λοιπόν:

Αίσθηση έντονης κρίσης που δεν μπορεί να επιλυθεί εφαρμόζοντας παραδοσιακές μεθόδους.

Ανωτερότητα της ομάδας πάνω από κάθε δικαίωμα, ατομικό ή καθολικό, κοινωνικό ή πολιτικό.

Ο περιούσιος «λαός» είναι πάντοτε θύμα, με αποτέλεσμα να δικαιολογείται οποιαδήποτε πράξη εναντίον εσωτερικών ή εξωτερικών εχθρών πέρα από νομικούς ή ηθικούς περιορισμούς.

Φόβος για παρακμή της αρραγούς εθνικής ενότητας από την ταξική πάλη, την ξένη πολιτισμική επιρροή, την εκφυλισμένη συμπεριφορά.

Απόφαση να διατηρηθεί «καθαρή» η κοινωνία με τον απαιτούμενο βίαιο αποκλεισμό.

Ανάγκη να ασκείται η εξουσία από φυσικούς αρχηγούς, που ενσαρκώνουν το ιστορικό πεπρωμένο της ομάδας, που, πάντοτε, επιδιώκει να γίνει μεγάλη ξανά.

Ανωτερότητα του ενστίκτου του ηγέτη απέναντι στην «αφηρημένη» λογική και τα οικουμενικά αιτούμενα.

Εγκωμιασμός της βίας και της θέλησης του αρχηγού· η βία δεν είναι αναγκαία μόνο, αλλά είναι και όμορφη.

Δικαίωμα του εκλεκτού λαού να επιβάλλεται στους άλλους χωρίς να περιορίζεται από κανενός είδους ανθρώπινο ή θεϊκό νόμο, με μοναδικό κριτήριο την ικανότητα επιβίωσης της ομάδας στο πλαίσιο μιας «δαρβινικής» πάλης.

Ο Πάξτον αναπτύσσει τα παραπάνω δομικά χαρακτηριστικά της φασιστικής συνθήκης και ιδεολογίας με πλούσια ιστορική τεκμηρίωση. Τα παραδείγματα από τη μουσολινική Ιταλία και τη ναζιστική Γερμανία είναι ιδιαίτερα υποστηρικτικά για το επιχείρημά του.

Για να δούμε, όμως.

Τα στοιχεία, που παρουσιάζει, μας φαίνονται ανοίκεια, «παράδοξα», υπερβολικά χαρακτηριστικά μιας άλλης, πολύ διαφορετικής εποχής; Μιας εποχής, στην οποία το «ποτέ ξανά» έβαλε οριστικό τέλος;

Ας κρίνει ο καθένας, αφού ξαναδιαβάσει τα παραπάνω. Εγώ θεωρώ πως τα γεγονότα βοούν.

Τα δομικά χαρακτηριστικά του ιστορικού φασισμού περιγράφουν, με ανατριχιαστική πιστότητα, καταστατικά φαινόμενα της εποχής μας.

Αλλά και η ευρύτερη συνθήκη μιλάει καθαρά. Η ευκολία με την οποία επανήλθαν στη δημόσια συζήτηση ο πόλεμος, οι αχαλίνωτοι εξοπλισμοί, το σπάσιμο του ταμπού των πυρηνικών, ο μιλιταρισμός της παρανοϊκής επίκλησης των ένδοξων φερέτρων της «τιμημένης» σημαίας από τους φιλελεύθερούς μας είναι περισσότερο από ενδεικτική.

Ολα αυτά είναι άμεσα συνδεδεμένα με την καπιταλιστική κρίση, ως διαρκή πραγματικότητα, την κλιματική καταστροφή -και την όλο και πιο μαζική άρνησή της-, τους πρωτοφανείς κινδύνους και τις εντελώς ανεξέλεγκτες σε πλανητικό επίπεδο απειλές, την ακραία επιδείνωση της ζωής, ιδίως για τις νεότερες γενιές. Και φτιάχνουν μια συνθήκη που προσομοιάζει έντονα με «έσχατους καιρούς», τουλάχιστον όσο και η περίοδος του Μεσοπολέμου. Ο Αντόρνο αυτό θεωρούσε κατεξοχήν το χαρακτηριστικό, που δίνει τη δυσώδη πνοή στον φασισμό -ο οποίος ταιριάζει, ακριβώς, σε έσχατους καιρούς.

Είναι πολλοί, που μοιάζοντας, κατά τη γνώμη μου, στους αιώνιους ιστορικά υπνοβάτες, έχουν ισχυρές αντιρρήσεις απέναντι στην ιδέα πως ζούμε ήδη μια προχωρημένη διαδικασία εκφασισμού. Ψάχνοντας λεπτές, λέει, διαφορές και επιμένοντας στη «συνθετότητα» των πραγμάτων -λες και υπάρχει στην ιστορία κάτι «μη σύνθετο»- απορρίπτουν τις «απλουστεύσεις».

Πού είναι το μαζικό φασιστικό κόμμα; Πού είναι ο καταστατικός οικονομικός κρατισμός του ναζισμού;

Σε ό,τι αφορά το δεύτερο, έχει μεγάλη σημασία να ξεκαθαριστεί πως η εφαρμοσμένη οικονομική πολιτική του χιτλερισμού υπήρξε υπόδειγμα ενίσχυσης της «ιδιωτικής πρωτοβουλίας», γι’ αυτό και οι Γερμανοί καπιταλιστές, αλλά και οι συντηρητικοί εκπρόσωποί τους, που τόσο κορόιδευαν, ως ασήμαντο δεκανέα, τον Χίτλερ πριν από την άνοδό του στην πρωθυπουργία, τον λάτρεψαν πραγματικά στη συνέχεια.

Σε ό,τι αφορά το πρώτο, είναι φανερό, νομίζω, πως κανένα μαζικό κόμμα δεν σου χρειάζεται όταν έχεις τον στρατό, τα δικαστήρια, τα ΜΜΕ, το διαδίκτυο, τα χρήματα· οι κορυφαίοι ολιγάρχες φασίζουν, άλλωστε, περισσότερο από τον καθένα. Τι να το κάνεις το κόμμα, όταν έχεις ήδη το κράτος;

Αυτό δεν σημαίνει πως δεν υπάρχουν ισχυρότατες οργανώσεις, που λειτουργούν υποστηρικτικά -μέσα στην «κοινωνία των πολιτών»- στον κρατικό φασισμό. Στις ΗΠΑ, π.χ., έχουμε μαζικότατες υπεραντιδραστικές Eκκλησίες, έχουμε το εξαιρετικά και διαχρονικά επιδραστικό Tea Party, πολυάριθμους κανίβαλους σαν αυτούς που επιτέθηκαν στο Καπιτώλιο και, πάνω από όλα, πολλά εκατομμύρια λάτρεων της οπλοκατοχής και της οπλοχρησίας στο όνομα της ιδιοκτησίας, κυρίως. Αν νομίζουμε πως αυτά τα τέρατα είναι λιγότερο αποτελεσματικά από τα Τάγματα Εφόδου, μάλλον θα εκπλαγούμε.

Σε ό,τι αφορά το θεσμικό επίπεδο, το ξήλωμα που ολοκληρώνει ο Τραμπ είναι γρηγορότερο ακόμη και από του Χίτλερ, ίσως. Η αμερικανική φιλελεύθερη δημοκρατία, με τους θαυμαστούς θεσμούς, αποδείχτηκε φτερό στον άνεμο. Τα χιλιοτραγουδισμένα checks and balances έγιναν μια χαψιά από τους φασίστες του Τραμπ. Για να αποδειχτεί, για άλλη μια φορά, πως η αστική δημοκρατία, με όλα τα υποστηρίξιμα στοιχεία της, είναι αποτελεσματικά μαχητική -έως εξοντώσεως- απέναντι στις εργατικές τάξεις, αλλά ιδιαίτερα σοφτ όταν πρόκειται για τη ριζοσπαστική Aκροδεξιά.