...............................................................
Μετα - κόμματα
έγραψε ο Κύρκος Δοξιάδης ("Εφημερίδα των Συντακτών", 28.4.2026)
Η χρήση του προθήματος «μετα-» (αγγλικά: «post-») μάλλον έγινε μόδα με τις λέξεις «μετανεωτερικός» και «μετανεωτερικότητα». Ετσι λοιπόν, έχουμε και την εμφάνιση λέξεων όπως «μετα-αλήθεια», «μετα-δημοκρατία», «μετα-καπιταλισμός», «μετα-πολιτική» και δεν συμμαζεύεται. Εξ αρχής είχα σοβαρές επιφυλάξεις για τους περισσότερους από αυτούς τους όρους, τουλάχιστον όταν η θεωρούμενη ως μετάβαση σε μια νέα, «μετα-» κατάσταση υπονοεί πως η προηγούμενη έχει λήξει. Ειδικά όσον αφορά τη «μετα-πολιτική», τα φαινόμενα που συνήθως σηματοδοτούνται με αυτόν τον όρο είναι πολιτικότατα. Πρόκειται για μια πασιφανώς εξουσιαστική, δηλαδή πολιτική παρέμβαση του κοινωνικο-πολιτικού (καπιταλιστικού) καθεστώτος που αποσκοπεί στην περαιτέρω χειραγώγηση των λαϊκών μαζών διά μέσου της πολιτικής παθητικοποίησής τους. Δεν πρόκειται για την εγκατάλειψη της πολιτικής εν γένει, κάθε άλλο.
Ο όρος «μετα-κόμμα» από την άλλη δεν εμπεριέχει τέτοιου είδους σημασιολογικούς κινδύνους. Αναφέρεται σε συγκεκριμένους πολιτικούς σχηματισμούς, που στη σύγχρονη Ελλάδα περιλαμβάνουν κυρίως, αλλά όχι μόνο, το νεοϊδρυθέν κόμμα της Μαρίας Καρυστιανού, το κόμμα του Στέφανου Κασσελάκη και το υπό ίδρυση κόμμα του Αλέξη Τσίπρα. Προφανέστατο κοινό χαρακτηριστικό και των τριών είναι βέβαια ο προσωποπαγής χαρακτήρας τους. Τα εν λόγω «κόμματα» θα ήταν απλούστατα αδιανόητα χωρίς την ύπαρξη των συγκεκριμένων ηγετών τους. Τούτο φαίνεται ακόμα και στη δευτερεύουσα σημασία της ονομασίας τους: το κόμμα του Κασσελάκη άλλαξε όνομα (από «Κίνημα Δημοκρατίας» σε «Δημοκράτες-Προοδευτικό Κέντρο») χωρίς να το πάρει κανείς είδηση, και το κόμμα της Καρυστιανού έτσι το αναγνωρίζει ο κόσμος και μετά την ίδρυσή του (δεδομένου ότι, ούτως ή άλλως, το «Ξεκινάμε για την ελπίδα» είναι σύνθημα, δεν μπορεί να λειτουργήσει ως ονομασία κόμματος). Δεν έχουμε ιδιαίτερο λόγο να υποθέσουμε ότι κάτι ριζικά διαφορετικό θα ισχύει με το κόμμα του Τσίπρα, όταν με το καλό ιδρυθεί και εκείνο.
Πέρα από το ζήτημα της ονομασίας, ο προσωποπαγής χαρακτήρας φαίνεται στη δομή και λειτουργία των συγκεκριμένων φορέων. Και στις τρεις προαναφερθείσες περιπτώσεις, η βασική δομή που προσδιορίζει ως τέτοια την ύπαρξη ενός στοιχειωδώς δημοκρατικού πολιτικού κόμματος –ήτοι κυρίως συνέδριο με αποφασιστικές αρμοδιότητες και εκλεγμένα όργανα που λογοδοτούν στο συνέδριο– υποκαθίσταται από την αδιαμεσολάβητη σχέση αρχηγού και οπαδών. Με διαφορετικό βέβαια τρόπο στην κάθε περίπτωση.
Στο κόμμα της Καρυστιανού, τούτο καθίσταται αρκετά εύκολα εφικτό, δεδομένου ότι πρόκειται ουσιαστικά για μονοθεματικό «κόμμα». Η εν λόγω πολιτικός αντιμετωπίζει το κόμμα της ως προέκταση του Συλλόγου Πληγέντων Δυστυχήματος «Τέμπη 2023» στο πεδίο της πολιτικής. Και ως προς την ευρύτερη ιδεολογική διάσταση της πολιτικής της ταυτότητας, συνδυάζει αυτόν ακριβώς τον συμβολικό ρόλο της μητέρας θύματος με τις πιο συντηρητικές εκδοχές της οικογενειακής (-θρησκευτικής) και εθνικής ιδεολογίας (βλ. θέσεις της για τις αμβλώσεις, τα ελληνοτουρκικά και τους μετανάστες). Τούτη είναι «εξ ορισμού» και η ιδεολογική ταυτότητα του κόμματός της. Ο Κασσελάκης, ήδη από τότε που ήταν πρόεδρος του ΣΥΡΙΖΑ, είχε εισαγάγει το πρότυπο του κόμματος-επιχείρησης διά μέσου βασικών αρχών της αμερικανικής τεχνογνωσίας στη διοίκηση επιχειρήσεων. Ετσι, τα όργανα και τα τμήματα του κόμματος είχαν αντικατασταθεί από εξειδικευμένα think tanks που θα ήταν σύμβουλοι του προέδρου/CEO.
Ο Τσίπρας δεν έχει ακόμη ιδρύσει το κόμμα του. Εχει όμως το Ινστιτούτο του. Οι έως τώρα ενέργειές του φανερώνουν ότι το Ινστιτούτο Αλέξη Τσίπρα έχει ενεργοποιηθεί εξ ολοκλήρου προς την κατεύθυνση της συγκρότησης του κόμματός του. Δεν θα ήταν αυθαίρετο να πούμε πως το συγκεκριμένο ινστιτούτο δεν είναι παρά η πρωτόλεια μορφή τού υπό ίδρυση «κόμματος». Με άλλα λόγια, το κόμμα που κυοφορείται φαίνεται πως θα είναι μια –πιο σοβαρή βέβαια– εκδοχή των κασσελάκειων think tanks, κατά το ότι η λειτουργία του θα συνίσταται κατά κύριο λόγο στη συμβουλευτική πλαισίωση του προέδρου. Αναμφίβολα, θα είναι κάτι πιο σύνθετο από τον παλιό περιβόητο «πρωινό καφέ». Μόνο που τούτος ο «διευρυμένος πρωινός καφές» θα είναι το ίδιο το κόμμα. Ισως η αποκαλυπτικότερη ένδειξη για όλα αυτά είναι το πρώτο ενικό πρόσωπο που χρησιμοποίησε σε συνέντευξή του στο Φόρουμ των Δελφών, όταν ισχυρίστηκε πως μπορεί να «πείσει» τους «20, 30, 100» πλουσιότερους Ελληνες επιχειρηματίες να δώσουν κάτι για τα σχολεία και τα νοσοκομεία. Η προσωποπαγής πολιτική στην υπηρεσία της υποκατάστασης της κοινωνικής πολιτικής από τη νεοφιλελεύθερη φιλανθρωπία.
Επέλεξα τα τρία παραπάνω «κόμματα» επειδή ως πρόσφατα πολιτικά φαινόμενα καταδεικνύουν επαρκέστερα την έννοια του «μετα-κόμματος». Τα μετα-κόμματα είναι οι συγκεκριμένοι νεότευκτοι πολιτικοί φορείς που μεθοδεύουν αυτό για το οποίο κακώς χρησιμοποιείται ο όρος «μετα-πολιτική»: την περαιτέρω πολιτική παθητικοποίηση των λαϊκών τάξεων.
