"Μερικές σκέψεις για το "Naza" - και με αφορμή το "Naza" - σε σκηνοθεσία των Ισραηλινών Γιουβάλ Άμπραχαμ και Ρέιτσελ Ζορ." Από τον φίλο στο fb Βασίλη Μάλτα (facebook, 17.10. 2026)

 ...............................................................

Μερικές σκέψεις για το "Naza" - και με αφορμή το "Naza" - σε σκηνοθεσία των Ισραηλινών Γιουβάλ Άμπραχαμ και Ρέιτσελ Ζορ.

Από τον φίλο στο fb Βασίλη Μάλτα (facebook, 17.10. 2026)

"Naza": ακρωνύμιο δύο Ισραηλινών λέξεων για τον εκτιμώμενο αριθμό θανάτων αμάχων του αντιπάλου, που χρησιμοποιείται από τον Ισραηλινό στρατό και μυστικές υπηρεσίες κατά τον σχεδιασμό των επιχειρήσεων τους. Χαρακτηρίζοντας «ανθρώπινα ζώα» τους Παλαιστίνιους (όπως ο Ισραηλινός υπουργός άμυνας μετά την αιματηρή επίθεση της Παλαιστινιακής αντιστασιακής οργάνωσης Χαμάς στις 7/10/2023- όπου, όμως, πληθαίνουν και ισχυροποιούνται οι ενδείξεις ότι ανάμεσα στους Ισραηλινούς νεκρούς της 7/10/2023, συγκαταλέγονταν άμαχοι που σκοτώθηκαν όχι μόνο από την Χαμάς αλλά κι από τις Ισραηλινές δυνάμεις με άνωθεν εντολή) και διαστρέφοντας την έννοια των "παράπλευρων απωλειών" σε "Naza", οι Παλαιστίνιοι αποανθρωποποιούνται και οι ζωές τους εκπίπτουν σε αριθμητικά δεδομένα. Μετά από δεκαετίες Ισραηλινών δολοφονιών, εκτοπισμών και παράνομων εποικισμών στα Παλαιστινιακά εδάφη, εδώ και τρία χρόνια το Ισραήλ έχει εντείνει ως τον έσχατο βαθμό την καταπάτηση του διεθνούς δικαίου περί δικαιωμάτων των αμάχων και της έννοιας της αναλογικότητας στους πολέμους δεδομένων των ασύμμετρων, υπερπολλαπλασίων αντιποίνων του. Σύμφωνα με πρόσφατα στοιχεία του υπουργείου Υγείας της Γάζας, οι σκοτωμένοι Παλαιστίνιοι από τον Οκτώβρη του 2023 έως σήμερα, ξεπερνούν τους 74.000 (όπου χιλιάδες παραμένουν θαμμένοι κάτω από ερείπια)- ενώ βάσει περσινών στοιχείων του Ισραηλινού στρατού, οι νεκροί μαχητές της Χαμάς είναι 9.000: περισσότερο από το 80% των νεκρών Παλαιστινίων στην Γάζα αφορά αμάχους...

Η έρευνα της ταινίας βασίζεται στις ανώνυμες μαρτυρίες 24 στελεχών των Ισραηλινών μυστικών υπηρεσιών, σε ταράτσες ουρανοξυστών στο Τελ Αβίβ και νυχτερινές ώρες (και η απεικόνιση της αστικής κανονικότητας του Τελ Αβίβ δημιουργεί ανατριχιαστική αντίστιξη με την απουσία απεικόνισης της Γάζας που εικονοποιούμε μέσω της αφήγησης των Ισραηλινών πρακτόρων), με τα προφίλ και τις φωνές τους ψηφιακά αλλαγμένα για λόγους ασφαλείας τους. Μαθαίνουμε ότι ο εντοπισμός και η στοχοποίηση με drones υπόπτων ως μαχητών της Χαμάς βασίζονται σε συστήματα τεχνητής νοημοσύνης, παρακολούθηση λογαριασμών social media και υποκλοπές τηλεφωνικών επικοινωνιών τους - εύλογα συμπεραίνουμε ότι οι Ισραηλινές μυστικές υπηρεσίες γνώριζαν τα σχέδια της Χαμάς για τις 7/10/2023, κάτι που, βάσει πρόσφατων αποκαλύψεων, επιβεβαιώνεται ότι ήταν σε γνώση του Νετανάχιου. Μαθαίνουμε ότι οι Ισραηλινοί βομβαρδισμοί στα σπίτια των στόχων εκτελούνται βράδια - όταν οι ύποπτοι βρίσκονται με τις οικογένειές τους, όταν οι περισσότεροι γείτονες έχουν επιστρέψει σπίτια τους... Μαθαίνουμε ότι «naza από 5 έως 20» θεωρείται αναμενόμενο σε κάθε επιχείρηση ενώ μαθαίνουμε ότι σε μια περίπτωση, εγκρίθηκε βομβαρδισμός με «500 naza», θανατώνοντας ολόκληρη γειτονιά για την εξάλειψη ενός μόνο υπόπτου.

Εργαζόμενοι που υπηρετούν έναν κτηνώδη μηχανισμό ως γρανάζια, που δηλώνουν ότι θέλουν να είναι «καλοί στη δουλειά τους» και «αν δεν το έκανα εγώ, θα το έκανε κάποιος άλλος». Πληροφορικάριοι της Ισραηλινής μεσαίας τάξης που αισθάνονται σαν να παίζουν «βιντεοπαιχνίδι», που αφηγούνται με ψυχρή ουδετερότητα, σύμπτωμα άρνησης κάθε αυτοεπίγνωσης. Απονεύρωση ηθικών αναστολών, κανονικοποίηση του αδιανόητου, απρόσωπη διεκπεραίωση επαγγελματικών καθηκόντων: είναι η «κοινοτοπία του κακού», όπως την περίγραψε η Χάνα Άρεντ βασισμένη στη γραφειοκρατική εμμονή του ναζιστή Άντολφ Άιχμαν στην εκτέλεση εντολών, ισχυριζόμενος ότι νομικά ήταν αθώος επειδή ως αποδέκτης εντολών κινδύνευε με θάνατο αν δεν υπάκουε. Γιατί, ο Άιχμαν δεν χρειαζόταν να μισεί τους εβραίους- και οι Ισραηλινοί πράκτορες δηλώνουν σήμερα ότι «κανένας δεν μισούσε τους Άραβες στη μονάδα μου». Η «κοινοτοπία του κακού» έχει πολιτικο-κοινωνικο-οικονομικές ρίζες υπερβαίνοντας εθνικά σύνορα και ατομικές ψυχοπαθολογίες- και δυνητικά συμπεριλαμβάνει την πλειοψηφία όσων υποστηρίζουν ότι το Ισραήλ σκοτώνει μαζικά ευρισκόμενο σε άμυνα, όσων υιοθετούν αφηγήματα που αποκλείουν τη βασική, φυσική ανθρώπινη δυνατότητα «να σκεφτούν από τη σκοπιά κάποιου άλλου», όπως έγραψε η Άρεντ.

Δεν μπορούμε να μην εντοπίσουμε σοβαρές αναλογίες ανάμεσα στην Ισραηλινή κοινωνία (που, όπως διαβάζουμε, στηρίζει τον Νετάναχιου σε πολύ μεγάλο ποσοστό)- και την Γερμανική που είχε εσωτερικεύσει τη ναζιστική προπαγάνδα περί υπανθρώπων, όπου διανοητικά φυσιολογικοί άνθρωποι επικροτούσαν τις μαζικές θανατώσεις ανθρώπων στερημένων από το φυσικό δικαίωμα της ανθρώπινης ισότητας.

Λιτά σκηνοθετημένο, το "Naza" είναι ένα αναγκαίο ντοκιμαντέρ ερευνητικής δημοσιογραφίας και καταγγελίας. Βγαίνουμε από την αίθουσα νιώθοντας αποπνικτικά, υπόκωφη φρικίαση, οργή, μαζί με θαυμασμό για το ακατάβλητο θάρρος των δύο σκηνοθετών. Βγαίνουμε ελπίζοντας ότι η ταινία θα συμβάλει στη συνειδητοποίηση ότι στη μαρτυρική Γάζα, μαζί με τους Παλαιστίνιους δολοφονείται κι ο ανθρώπινος πολιτισμός.

"Από τον περιηγητικό τουρισμό στον υπερτουρισμό: η περίπτωση Fouquet’s – Δεύτερο μέρος" έγραψε ο Γιάννης Σχίζας (https://www.topontiki.gr, 16.10. 2026)

 ...............................................................

Από τον περιηγητικό τουρισμό στον υπερτουρισμό: η περίπτωση Fouquet’s – Δεύτερο μέρος

έγραψε ο Γιάννης Σχίζας (https://www.topontiki.gr, 16.10. 2026)

Ενώ αυτά διαδραματίζονται από τη μια πλευρά, δεν πρέπει να διαφεύγει την προσοχή μας αυτό που διαδραματίζεται στην άλλη: Η «ωρίμανση» της εμπειρίας εκατομμυρίων ταξιδευτών και η αναβάθμιση των ποιοτικών τους απαιτήσεων, δημιουργεί ένα αντίπαλο ρεύμα. Είναι ο «οικοτουρισμός» στην ευρεία έννοιά του, που προβάλλεται όχι τόσο ως νέο είδος όσο ως ένας νέος κώδικας σχέσεων του επισκέπτη με τον χώρο επίσκεψης και την τοπική κοινωνία. Αλλά και ο οικοτουρισμός «σε στενή έννοια», ως μια δραστηριότητα αναζήτησης αξιοπερίεργων στοιχείων της φύσης, δεν παύει να αποτελεί μορφή αντίδρασης στο διαζύγιο της τουριστικής δραστηριότητας από τη γνώση, τη χωρική μετακίνηση, την επαφή με την τοπική κοινωνία.

Πέρα από τις αμυντικές αντιδράσεις οποιασδήποτε μορφής, δημιουργείται μια νέα στρατηγική και τακτική για έναν εναλλακτικό και οικολογικό τουρισμό. Δημιουργούνται νέες κοινωνικές συμμαχίες – όχι μόνο με γνώμονα τα μεγέθη, διότι το μικρό πολλές φορές δεν είναι όμορφο! – αλλά και ένα νέο πολιτιστικό ρεύμα, που θα επιτεθεί στις συμβατικότητες και στα ελλείμματα του κατεστημένου τουρισμού.

Ο τουρισμός Fouquet’s, τουρισμός πολυτελείας

O Hans Magnus Enzensberger ισχυρίζεται ότι, όταν κάποιος ξοδεύει αφειδώς, έχει πάντοτε ανάγκη τους θεατές… Και στη συνέχεια παραθέτει τα στοιχεία που αποτελούν μορφές της πολυτέλειας: είναι ο χρόνος, η προσοχή, ο χώρος, η ησυχία, το περιβάλλον, η ασφάλεια («Πολιτική και πολιτισμός», δοκίμιο για την πολυτέλεια).

Ο πολυτελής τουρισμός δείχνει την υπόθεση του χρόνου, πόσο πολύτιμη είναι η περίσσειά του, την υπόθεση της προσοχής, πόσο σημαντικό είναι να κρίνει κάποιος ποια στοιχεία είναι ενδιαφέροντα και ποια όχι, την υπόθεση του χώρου (όπου ένα άδειο δωμάτιο δίνει την αίσθηση της πολυτέλειας), και λοιπά και λοιπά. Είναι αμφίβολο όμως το αν θα μπορούσε να επιτύχει μια ενότητα αυτών των παραγόντων, δηλαδή την περίπτωση Fouquet’s: Δηλαδή την πιο προχωρημένη αντίδραση του συστήματος στις απαιτήσεις μιας κανονικής τουριστικής εμπειρίας.

Το Fouquet είναι το όνομα ενός υπερπολυτελούς εστιατορίου εις Παρισίους, που δείχνει τον δρόμο για κάπου. Παρά τοις Έλλησιν, το κάπου απαντάται στη Μύκονο: Όντας «ένας χώρος όπου η αρχιτεκτονική και η γαστρονομία, η ευεξία και η αναψυχή, η κοινωνικότητα και ο κοσμοπολιτισμός, γίνονται οι πρώτες ύλες μιας ενιαίας, συνεκτικής και καθηλωτικής αφήγησης» – κατά πώς γράφει ο Κώστας Μπουρούσης στο «Βήμα» (12.7.2026). Έχοντας τρεις ιδιωτικές βίλες και 61 σουίτες, το Fouquet λανσάρει ένα σύνολο από συγκλίνουσες δραστηριότητες.

«Η σύγχρονη πολυτέλεια δεν οφείλει να είναι σοβαροφανής ή άκαμπτη, αλλά να εμπεριέχει το στοιχείο του παιχνιδιού, της έκπληξης ή ακόμα και της ανατροπής» γράφει ο συγγραφέας. Και συνεχίζει:

«Ο χώρος μοιάζει με προηγμένο εργαστήριο biohacking, το οποίο έχει σχεδιαστεί για την ολιστική φυσική αποκατάσταση και την πνευματική διαύγεια. Ανταποκρινόμενη στη ραγδαία αύξηση της ζήτησης για ανάλογες συνεδρίες, η εγκατάσταση διαθέτει θάλαμο υπερβαρικού οξυγόνου αλλά και δωμάτιο μοριακού υδρογόνου. Το οπλοστάσιο της μακροβιότητας συμπληρώνεται από PBM Therapy, δεξαμενές επίπλευσης (Flotation tanks) με ζεστό και παγωμένο νερό, καθώς και icy baths, ακολουθώντας τα αυστηρότερα πρωτόκολλα της σύγχρονης αθλητικής ιατρικής».

Μάλιστα, το Fouquet’s διαθέτει την Dr. Barbara Sturm, που «έχει χτίσει μια παγκόσμια αυτοκρατορία βασισμένη στην αυστηρά επιστημονική, αντιφλεγμονώδη προσέγγιση της περιποίησης του δέρματος, εστιάζοντας στην κυτταρική αναγέννηση και την αποκατάσταση της φυσικής λάμψης της επιδερμίδας, μακριά από επιφανειακές καλλυντικές παρεμβάσεις» (Μπουρούσης). Όλα αυτά βέβαια γράφονταν τον Ιούλιο αυτής της χρονιάς, πριν ο Μαζωνάκης εκπνεύσει από διάφορες επεμβάσεις, αλλά δημιουργούν την υποψία ότι εμπεριέχουν κάποια στοιχεία ή συνταγές που δεν είναι άγνωστες στο κοινό των ενδιαφερομένων «για το οπλοστάσιο της μακροβιότητας».

Ο τουρισμός πολυτελείας εκδιώκει τον απλό και φθηνό, τον «σκηνίτη» τουρισμό, ολοκληρώνοντας την αντεπανάσταση του νόμου 392 του 1976 ή του πιο πρόσφατου Ν.5170/25, με τον τρόπο που το «κακό χρήμα διώχνει το καλό», κατά πώς έλεγε ο Άγγλος χρηματιστής Thomas Gresham σε προηγούμενους αιώνες. Υψώνει γενικά τις τιμές κάνοντας απαγορευτική τη διαβίωση πολιτών στον ίδιο χώρο. Ιδιαίτερα κάνει τα νοίκια απαγορευτικά, υποχρεώνοντας δάσκαλους να ζουν σε σκηνές μαζί με την οικογένειά τους.

Το αποτέλεσμα: Σε πολλές χώρες ένα μεγάλο κύμα διαμαρτυρίας ορθώνεται ενάντια σε αυτές τις άτυπες θεσμίσεις, κάνοντας έντονη την παρουσία του στη δημόσια ζωή. Ιδιαίτερα στην Ισπανία, σε μεγάλες πόλεις, το «αντι-τουριστικό» κίνημα συσπειρώνει τους πολίτες. Οι διαδηλώσεις και διαμαρτυρίες είναι αλλεπάλληλες.

Ο άλλος τουρισμός

Η πορεία του τουρισμού από την απλή χωρική μετακίνηση ώς την κατάσταση του «υπερτουρισμού» υπαγορεύει όμως και μια άλλη αλλαγή: διάφορες χώρες εκτός των συνηθισμένων προορισμών δείχνουν ενδιαφέρον για τους ανθρώπους και το συνάλλαγμα που αυτοί κομίζουν. Ενώ οι μεν διάγουν σε κατάσταση διαμαρτυρίας, καταγγέλλοντας τις διακρίσεις που επιβάλλει το σύστημα, οι δε προσβλέπουν στον τουρισμό και στις ωφέλειές του. Στην Αφρική και στην Ασία, στη Λατινική Αμερική, στις νησιωτικές περιοχές του πλανήτη, στα περίχωρα του Βορείου Πόλου (!), υπάρχουν πολλές θέσεις για επισκέπτες.

Όπως και να το κάνουμε, ο πλανήτης είναι ακόμη μικρός… Εκτός δε αυτού υπάρχει και το Διάστημα – ένας κατ’ εξοχήν χώρος για να φιλοξενήσει τις πλέον έκκεντρες ιδέες για αναψυχή… Το 2022 εκτοξεύθηκαν οι «πρώτοι τουρίστες» και έμειναν μόνοι τους για τρεις ημέρες στο διάστημα. Οι τουρίστες του διαστήματος έζησαν το δέος του ύψους, συνάντησαν το γήινο φως σε μια απαράμιλλη συχνότητα μετά το σκοτάδι, βίωσαν την έλλειψη της βαρύτητας, βίωσαν τις αντιδράσεις του σώματός τους σ’ αυτήν την έλλειψη. Βίωσαν το άγχος της επανόδου στο γήινο περιβάλλον, τη μικρή αλλά υπαρκτή αμφιβολία για το εάν θα καταφέρουν να αντισταθούν στην αύξηση της θερμοκρασίας, όταν αυτή ανέρχεται σε 1.200 βαθμούς περίπου στην επιφάνεια του διαστημοπλοίου…

Αυτή η εξερεύνηση, αυτός ο περιηγητικός ή πολυτελής ή όπως αλλιώς θέλουμε το όνομά του – αλλά τουρισμός – δεν φαίνεται να έχει τέλος…

* Ο Γιάννης Σχίζας είναι συγγραφέας

"Από τον περιηγητικό τουρισμό στον υπερτουρισμό" – Μέρος πρώτο" έγραψε ο Γιάννης Σχίζας (https://www.topontiki.gr, 9.10. 2026)

 ...............................................................

Από τον περιηγητικό τουρισμό στον υπερτουρισμό – Μέρος πρώτο

έγραψε ο Γιάννης Σχίζας (https://www.topontiki.gr, 9.10. 2026)

Ο Lionel Casson αναφέρεται στο ταξίδι εκθέτοντας μια τοιχογραφία στην Τίρυνθα, που απεικονίζει ένα κομψό άρμα με βαθυκόκκινο αμάξωμα, με λευκά στολίδια, κίτρινους τροχούς, με μαύρα λουριά και κόκκινα γκέμια και πάνω του δυο κυρίες που έχουν βγει περίπατο.

Το ταξίδι ξεπροβάλλει τη δεύτερη χιλιετία προ Χριστού, μάλλον επί Μυκηναίων, για να περάσει αργότερα σε μια φάση περιηγητική και γνωσιοθηρική: Ο Σόλων, διάσημος ταξιδευτής των μετέπειτα αιώνων, απαντά στον σατράπη Κροίσο ότι ταξιδεύει «θεωρίης είνεκεν» – δηλαδή για να σχηματίσει μια θεώρηση για τον κόσμο. Θα τον ακολουθήσουν πολλοί Έλληνες φιλόσοφοι, όπως ο Θαλής, ο Πυθαγόρας και ο Πλάτων, όπως ο Αριστοτέλης και ο πολυταξιδεμένος Ηρόδοτος – που φτάνει στον Εύξεινο Πόντο, στην Κολχίδα, στην Κύπρο, στη Φοινίκη και στη Βαβυλωνία.

Η Ρωμαιοκρατία δεν θα αργήσει να κάνει το ταξίδι γνώριμο στους ευγενείς ή στους κάποιου εισοδήματος Ρωμαίους, συνδέοντάς τους με όλες τις χώρες της μεσογειακής λεκάνης – τη λεγόμενη Mare Nostrum. Μετά επακολουθεί ο θρησκευτικός τουρισμός, σε δυο μάλιστα φάσεις, αφήνοντας πίσω του αφηγήσεις για τρομακτικούς ωκεανούς και για την επικινδυνότητα του θαλάσσιου ταξιδιού, με τον Ιταλό ιππότη Giovani Zuallardo να προειδοποιεί τους μέλλοντες ταξιδιώτες για αφάνταστες ταλαιπωρίες.

Εν τω μεταξύ στους αιώνες που ακολουθούν ανθεί το «μεσαίο ταξίδι», το ταξίδι των μεμονωμένων ατόμων, των κάθε λογής Μάντεβιλ με τις φανταστικές περιηγήσεις για τους ιπποκένταυρους και άλλα νησιά του ωκεανού, καθώς και την απολύτως ρεαλιστική αφήγηση του Μάρκο Πόλο: που έμεινε επί 17 ολόκληρα χρόνια κοντά στον Μεγάλο Χαν ικετεύοντας την επιστροφή του κάθε φορά, αλλά αναλαμβάνοντας κάθε φορά μια πιο μακρινή αποστολή.

Ο αδέξιος αυτός «περιηγητισμός» θα συνεχισθεί στον 16ο έως τον 19ο αιώνα, οπότε οι γόνοι των καλών οικογενειών, συνοδευόμενοι από τους υπηρέτες τους, συμπληρώνουν την εγκύκλια μόρφωση με την επιτόπια εκπαίδευση επί ανθρώπων, συνηθειών, ηθών και εθίμων, τοπίων, γεωγραφίας. Ένας από αυτούς, ο Πάτρικ Λη Φέρμορ, θα ξεκινήσει μόνος το ταξίδι του στις αρχές του 20ού αιώνα σε μια ληστοκρατούμενη εποχή και θα γίνει εκ των υστέρων διάσημος στην Ελλάδα εξαιτίας της συμβολής του στην απαγωγή του Γερμανού στρατηγού Φον Κράιπε.

Όμως η περιοδολόγηση του τουριστικού φαινομένου δεν σταματά εκεί. Ο πρώιμος, μικρής κλίμακας τουρισμός, με στοιχεία περιηγητισμού, θα μετεξελιχθεί από το δεύτερο μισό του 20ού αιώνα στον μαζικό τουρισμό. Στην «τελευταία» αυτή περίοδο θα αναπτυχθούν ιδιαίτερα χαρακτηριστικά, με σημαντικές αποκλίσεις από την αρχική «γενετική φυσιογνωμία» του φαινομένου: πριν απ’ όλα οι χώροι υποδοχής των επισκεπτών υποβάλλονται σε υπέρμετρους εξωραϊσμούς και γενικώς «σκηνοθετούνται», χάνοντας συχνά την αυθεντικότητα και την «παρθενικότητά» τους: Ο τουρισμός γίνεται «μεταπαρθένος».

Η εξειδίκευση των υπηρεσιών και η λογική της ανταγωνιστικότητας ευνοούν τη διαμόρφωση περιοχών «τουριστικής μονοκαλλιέργειας», πράγμα το οποίο κάνει ευάλωτη την εγχώρια οικονομία στις διακυμάνσεις της συγκυρίας, αλλά ταυτόχρονα υποβαθμίζει το τουριστικό προϊόν.

Συνωστισμοί επισκεπτών

Ο μαζικός τουρισμός προκαλεί «συνωστισμούς» επισκεπτών σε ξενοδοχειακά συγκροτήματα και περιοχές με υποδομή αναψυχής, πράγμα που οδηγεί στην υπέρβαση της «φέρουσας ικανότητας» της αντίστοιχης περιοχής και του αντίστοιχου «συστήματος» – περιβαλλοντικού ή πολιτιστικού.

Εξάλλου ο ανταγωνισμός των επιχειρήσεων και η διαρκής παροχή «πλούσιων πακέτων γνωριμίας» υπαγορεύουν στον καταναλωτή μια βουλιμική αναζήτηση προορισμών και οδηγούν σε μιαν άλλη «υπέρβαση φέρουσας ικανότητας»: αυτή τη φορά είναι η γνωσιολογική ικανότητα του τουρίστα – καταναλωτή, η διάθεση και επάρκειά του να γνωρίσει σε βάθος μια περιοχή…

Ο τουρισμός επιχειρεί να παρουσιάσει ένα προϊόν ποιοτικό, ακέραιο, ατόφιο, μοναδικής αξίας, γι’ αυτό και είναι διατεθειμένος να «κρύψει κάτω από το χαλί» κάθε τι που αντιστρατεύεται αυτή την εικόνα. Ο Τόμας Μαν στο μυθιστόρημά του «Θάνατος στη Βενετία» αναφέρεται στις ιταλικές αρχές που αποσιωπούν μια επιδημία χολέρας για να αποφύγουν την απομάκρυνση των τουριστών…

Σήμερα η κριτική του οικολογικού κινήματος για τις όποιες δυσπλασίες και δυσμορφίες της τουριστικής βιομηχανίας παραγκωνίζεται ή καταγγέλλεται ως ύποπτη, ενώ από την άλλη πλευρά πριμοδοτούνται όλες οι «εξωραϊστικές» και τουριστο-κρακτικές φωνές που βεβαιώνουν ότι ζούμε σε έναν επί Γης παράδεισο.

Η κριτική του τουριστικού προϊόντος είναι μέρος της δημοκρατίας, του αγώνα για διαφάνεια της αγοράς, όσο κι αν φαίνεται δυσάρεστη για τα βραχυπρόθεσμα κέρδη μιας χώρας ή περιοχής ή ξενοδοχειακής μονάδας…

Ακόμη όμως η κριτική του τουριστικού προϊόντος επιτρέπει μια καλύτερη διευθέτηση των σχέσεων τουρίστα και «υποδοχέα». Η σχέση αυτή εμπεριέχει συγκρουσιακά στοιχεία ως εκ της λογικής του εμπορεύματος, όμως αυτά τα στοιχεία μπορούν να αμβλύνονται όταν αντιμετωπίζεται η αισχροκέρδεια, όταν ο τουρίστας πειθαρχεί σε κώδικες συμπεριφοράς, όταν είναι διαυγείς και σαφείς οι προσφερόμενες υπηρεσίες.

Η εξημέρωση…

Ο μαζικός τουρισμός προσδίδει μια ισχυρή ώθηση στην οικονομία, στην απασχόληση, στην ανάδειξη εγχώριων πολιτιστικών στοιχείων, στην ανάπτυξη των σχέσεων των λαών, όμως σε αυτή τη διαδικασία αλλοιώνει χώρους, ήθη, έθιμα, συμπεριφορές, ενώ επίσης οδηγεί σε μορφές συγκεντροποίησης του τουριστικού κεφαλαίου, ιδιαίτερα από τους «Τουρ Οπερέιτορς».

Ο «μαζικός τουρίστας» είναι ελάχιστα έως καθόλου ριψοκίνδυνος, είναι απρόθυμος να εκτεθεί στο τυχαίο, αδιάφορος για την ουσιαστική γνώση, «υπνοβάτης» μάλλον παρά συνειδητός επισκέπτης – σύμφωνα με ένα ακραίο, αλλά εκφραστικό σχόλιο του Εντγκάρ Μορέν.

Όμως αυτή η πλειοψηφική κατάσταση πραγμάτων δεν παύει να εγείρει αντιδράσεις και αντιστάσεις από τις τοπικές κοινωνίες, αλλά και από την «κοινωνία των πολιτών» – δηλαδή το κοινωνικό σώμα που δεν περιορίζεται στον «συνήθη» ρόλο του καταναλωτή. Όπως και σε τόσα άλλα πεδία, έτσι και εδώ δεν έχουμε μια πολιτιστική μαύρη τρύπα που καταβροχθίζει τα πάντα ούτε ένα «τέλος ιστορίας», υπό την έννοια της κατάληξης του τουρισμού σε μια παγιωμένη μορφή.

Ο τουρισμός στην τρέχουσα κατάστασή του γίνεται πεδίο πάλης ανάμεσα στις συμβατικές δυνάμεις και στις δυνάμεις που επιδιώκουν την ειρηνική συνύπαρξή του με τις τοπικές κοινωνίες, το περιβάλλον και τον πολιτισμό:

● Οι πρώτες στοχεύουν κυρίως στο άμεσο και άνευ όρων κέρδος, έχοντας σαν τακτικό στόχο τον εντυπωσιασμό και τη διαμόρφωση πολυτελών συνθηκών για τον καταναλωτή.

● Οι δεύτερες επιδιώκουν τη συνολική αναβάθμιση της τουριστικής εμπειρίας, την επανασύνδεσή της με τη γνώση και τον εγχώριο πολιτισμό, την ελαχιστοποίηση των περιβαλλοντικών επιπτώσεων.

● Οι πρώτες βλέπουν το τουριστικό προϊόν «σημειακά», περιορισμένο σε κάποιες περιοχές αναψυχής, κατά το δυνατό ελεγχόμενες.

● Οι δεύτερες βλέπουν ως τουριστικό προϊόν την ολότητα των σχέσεων και καταστάσεων μιας χώρας, τα επίπεδα φιλοξενίας και φιλικής σχέσης με το ξένο στοιχείο.

Μια σοβαρή περιγραφή του τουριστικού φαινομένου είναι κατ’ ανάγκη διαλεκτική και εστιάζεται σε αυτή τη σύγκρουση, περιγράφοντας τη διαδρομή της στον χρόνο και στον χώρο…

Όχι ενιαίο, αλλά αντιφατικό φαινόμενο…

Σημείο λοιπόν πρώτο και σπουδαιότερο, το ότι η μηχανιστική και ποσοτική αναφορά στο τουριστικό φαινόμενο, στη διαδρομή του από το μικρότερο στο μεγαλύτερο μέγεθος, κι ακόμη η προέκταση κάποιων τάσεων προς το μέλλον, αδυνατεί να φωτίσει την αντιφατική φυσιογνωμία του και να υποδείξει τους πόλους των αντιτιθέμενων τάσεων.

Το δεύτερο και άξιο υπογράμμισης στοιχείο αναφέρεται στην εξέλιξη του συμβατικού τουρισμού σε νέες μορφές, που επίσης παρουσιάζουν εντυπωσιακές αντιθέσεις.

Ο συμβατικός τουρισμός οδηγεί στον ενσταβλισμένο τουρισμό, κι αυτό είναι ένα πρώτο διαζύγιο με τον χώρο και τις τοπικές κοινωνίες. Στη συνέχεια τείνει να γίνει «συνθετικός», ανεξάρτητος από τα υπαρκτά φυσικά πλαίσια, άσχετος με τα παραδοσιακά περιβάλλοντα, πρόθυμος να καταναλώσει σκηνικές νεοπλασίες κάθε είδους.

Όταν ένας Μαλαισιανός επενδυτής διαμορφώνει κάτω από τεχνητό θόλο ένα τροπικό περιβάλλον αναψυχής κοντά στη γερμανική πρωτεύουσα, όταν το Ντουμπάι διαφημίζει πίστες πάγου ή γήπεδα γκολφ στην αραβική έρημο, όταν η τουριστική βιομηχανία προσφέρει τεχνητά «γερμανικά χωριά» στην Ισπανία, έχουμε προφανώς να κάνουμε με αλλαγή «στρατηγικού προσανατολισμού»: εδώ το «τουριστικό προϊόν» παύει να αναφέρεται στον χώρο, στην τοπική κοινωνία, στην αυθεντικότητα, στην ιστορία και στον πολιτισμό, ενώ ακόμη και το πιο light γνωσιοθηρικό πνεύμα εκλείπει και η τουριστική βιομηχανία απλώς πουλάει σκηνικά και προτάσεις «αναψυχής».

Και επειδή το κακό γενικώς τείνει να οδηγήσει προς το χειρότερο, ο εν λόγω «συνθετικός τουρισμός» ανοίγει τον δρόμο σε ένα νέο είδος, όπως είναι ο «εικονικός τουρισμός»: αυτός ο τελευταίος καταλύει ένα ακόμη από τα γενετικά χαρακτηριστικά του τουρισμού, που ήταν η χωρική μετακίνηση, και οδηγεί τον «καταναλωτή» στην πρόσληψη εντυπωσιακών παραστάσεων μέσα σε ελεγχόμενες φαντασμαγορικές συνθήκες, που μπορεί να είναι μια «Ντίσνεϋλαντ» αναψυχής ή ένας οποιοσδήποτε οργανωμένος «διασκεδασοχώρος» στην καρδιά των μεγαπόλεων.

Ο τουρισμός εδώ γίνεται «καθιστικός», δηλαδή μια απλή κατάσταση παθητικής περιήγησης στον χώρο των εικόνων – στα μέτρα των καρεκλοκένταυρων της νέας εποχής…

* Ο Γιάννης Σχίζας είναι συγγραφέας

"Μάνα χιονίζει στα βουνά..." - Ριζίτικο με την Ειρήνη Δερέμπεη (youtube, 27.3.2012)

 .............................................................

"Μάνα χιονίζει στα βουνά..." - Ριζίτικο με την Ειρήνη Δερέμπεη

- Μάνα χιονίζει στα βουνά και βρέχει στη μαδάρα.

Ξένος περνά στην πόρτα μας ογρός και χιονισμένος

Μάνα μου κι'ας τ' ανοίξωμε του ξένου νά 'μπει μέσα.

- Κόρη, ρούχα δεν έχομε ο ξένος να πλαγιάσει

- Μάνα, το φουστανάκι μου σκεπάζει και τσι δυο μας

(youtube, 27.3.2012)

"Αχ Ευρώπη - Η ακροδεξιά ρητορική είναι πλέον η νέα lingua franca της Δύσης." γράφει ο Δημήτρης Πολιτάκης (www.lifo.gr, 19.10.2026)

 ..............................................................

Αχ Ευρώπη

Η ακροδεξιά ρητορική είναι πλέον η νέα lingua franca της Δύσης.

         γράφει ο Δημήτρης Πολιτάκης (www.lifo.gr, 19.10.2026)

ΘΑ ΕΛΕΓΑ ΟΤΙ σε λίγο δεν θα ξέρουμε τι μας γίνεται (ή από πού μας ήρθε), μάλλον όμως κάτι τέτοιο έχει ήδη συμβεί. Η ακροδεξιά ρητορική μοιάζει να είναι πλέον η νέα lingua franca της επίσημης Δύσης. «Η μετανάστευση ανθρώπων από έναν εντελώς διαφορετικό κόσμο, ανθρώπων με μίσος στην καρδιά τους, έχει καταστρέψει αυτή τη χώρα που κάποτε ήταν μεγάλη», έκραξε χθες ο Τραμπ, σχολιάζοντας τα γεγονότα στη Γαλλία. «Κλείστε τα σύνορά σας και πάρτε τον έλεγχο, πριν να είναι πολύ αργά!». Μπορούμε άνετα να φανταστούμε πλήθη Ευρωπαίων, και Ελλήνων, να βάζουν «καρδούλα» στις δηλώσεις του.

Από το δικό του μετερίζι, ο «Τραμπ του φτωχού» Άδωνις Γεωργιάδης δήλωνε χθες, με σπαραγμό ψυχής και επιμνημόσυνο τόνο, ότι «η υπέροχη Χώρα που λέγεται Γαλλία δεν υπάρχει πλέον όπως την ξέραμε. Μία σύμμειξη μεταναστών διαφόρων γενεών, με τους ακροαριστερούς τους συμμάχους έχουν εξεγερθεί εδώ και μέρες, καταστρέφοντας την και εξευτελίζοντας την». Ο ίδιος ο άμεσα ενδιαφερόμενος, ο Πρόεδρος Μακρόν, δήλωσε στο χθεσινό έκτακτο διάγγελμά του ότι νιώθει «θυμό και ντροπή» για την «άνευ προηγουμένου βία» και για ομάδες «ακροαριστερών ταραχοποιών», στις οποίες έχουν προσχωρήσει πολλοί «παραβατικοί».

Και στο βάθος ο μπαμπούλας της Λεπέν. Που αν βγει στις επερχόμενες εκλογές, δεν θα φταίει η κατάντια των θεσμών, δεν θα φταίει η νεοφιλελεύθερη διαχείριση, δεν θα φταίει η μισαλλοδοξία που εξαπλώνεται σαν τη γάγγραινα με τις ευλογίες των κρατούντων, θα φταίνε τα «μπάχαλα», η «ανομία», οι «ισλαμιστές».

Ο Μακρόν δεν επιτρεπόταν να το θέσει έτσι, πολλοί άλλοι «κεντρώοι» το λένε ευθαρσώς από την πρώτη μέρα που ξεκίνησαν οι μεγάλες κινητοποιήσεις στη Γαλλία (αλλά και αλλού): Τα πράγματα είναι ξεκάθαρα. Πρόκειται ακριβώς για μια ανόσια «σύμμειξη» (όπως είπε και ο Έλληνας υπουργός Υγείας) αριστεριστών, ισλαμιστών, «παραβατικών» και μεταναστών (δηλαδή σκουρόχρωμων «ξένων», ασχέτως αν πρόκειται για Γάλλους τρίτης και τέταρτης γενιάς), που δεν μπορούν να «αφομοιωθούν» και μέσα στην αναμπουμπούλα βρήκαν την ευκαιρία να απελευθερώσουν τα πρωτόγονα ένστικτά τους.

Θα μπορούσε πάντως να πει κανείς ότι το να είσαι φοβερό «μπάχαλο» σε μια χώρα με τέτοια μακρά και παράδοση στα οδοφράγματα και στις εξεγέρσεις (και στα «μπάχαλα»), αποτελεί ένα είδος υποδειγματικής «αφομοίωσης» της κουλτούρας της.

Και στο βάθος – στο φουαγιέ – ο μπαμπούλας της Λεπέν. Που αν βγει στις επερχόμενες εκλογές (το 2027 προβλέπεται βαριά δυστοπικό), δεν θα φταίει η κατάντια των θεσμών, δεν θα φταίει η νεοφιλελεύθερη διαχείριση, δεν θα φταίει η μισαλλοδοξία που εξαπλώνεται σαν τη γάγγραινα με τις ευλογίες των κρατούντων, θα φταίνε τα «μπάχαλα», η «ανομία», οι «ισλαμιστές». Θα φταίνε οι καρναβαλικές, «καταστασιακές», εκστατικές, ενίοτε βίαιες εξάρσεις των νεαρών διαδηλωτών, που δεν φτάνει που αντικρύζουν καθημερινά τη ματαίωση κάθε προοπτικής στην εποχή των πολυκρίσεων, διαισθάνονται επίσης ότι στο τέλος θα τους βάλουν να πολεμήσουν κι από πάνω. Δεν είναι τα επεισόδια το πρόβλημα, είναι όλα τα υπόλοιπα.

«Υπνοβατούμε προς τον Γ΄ Παγκόσμιο Πόλεμο;» Αυτό το ερώτημα, που όταν φτάσει κανείς στο τέλος του κειμένου μοιάζει πλέον ρητορικό, είναι ο τίτλος ενός άρθρου που δημοσιεύτηκε προχθές στους Financial Times με την υπογραφή του Γκίντεον Ράχμαν, επικεφαλής σχολιαστή διεθνών θεμάτων της εφημερίδας. Το συμπέρασμα είναι ότι οι όλο και πιο εμφατικές προειδοποιήσεις για μια νέα παγκόσμια σύρραξη (που πιθανόν να έχει ήδη ξεκινήσει) γίνονται όλο και πιο έντονες. Άλλωστε, κάποια στιγμή όλοι αυτοί οι εξοπλισμοί πρέπει να δικαιολογηθούν, δεν μπορούν να περιφέρονται απλώς ως αστρονομικά ποσά και ως cosplay στρατιωτικής ισχύος. Η ειρήνη έχει πάψει να είναι κάτι το δεδομένο στην Ευρώπη, και δεν είναι το μόνο. Σε κάποιο σημείο του κειμένου, ο Βρετανός αρθρογράφος μνημονεύει και ένα ρητό που αποδίδεται ευρέως στον Τρότσκι: «Εσένα Μπορεί να μην σε ενδιαφέρει ο πόλεμος, ο πόλεμος όμως πάντα ενδιαφέρεται για σένα».

"Ο Ντάριο Φο ήταν επινοητής μιας νέας θεατρικής γλώσσας" έγραψε η Χριστίνα Γαλανοπούλου (www.lifo.gr, 13.10.2016)

 ..............................................................

Ο Ντάριο Φο ήταν επινοητής μιας νέας θεατρικής γλώσσας

Η θεατρική μεταγλώσσα του Ντάριο Φο, η ζωή και η εργογραφία του

 έγραψε η Χριστίνα Γαλανοπούλου (www.lifo.gr, 13.10.2016)

Σκηνοθέτης, ηθοποιός και λογοτέχνης βραβευμένος με Νόμπελ Λογοτεχνίας το 1997, με μία βαριά πολιτική, προσωπική και καλλιτεχνική ιστορία να κατεβαίνει ως το σήμερα, ο Ντάριο Φο θα πεθάνει σε σε ηλικία 90 ετών στις 13 Οκτωβρίου του 2016 από πνευμονία.

Θεατρικός συγγραφέας, εικονογράφος, ζωγράφος, σκηνογράφος, ακτιβιστής και πολλά άλλα, ο Ντάριο Φο τιμήθηκε με το βραβείο Νόμπελ Λογοτεχνίας το 1997. Μαζί με σύζυγό του, την αξέχαστη Φράνκα Ράμε, για πάνω από 50 χρόνια, θα «ξεσηκώνουν» τον ιταλικό κόσμο της τέχνης. Τη μέρα του θανάτου του η εφημερίδα La Repubblica, θα γράψει, ότι οι δυο τους είχαν «μετατρέψει τη ζωή τους σε τέχνη» κι αυτό δεν ήταν άλλο ένα δημοσιογραφικό κλισέ, αλλά η απόλυτη αλήθεια.

Καθόλου εύκολο θύμα της λογοκρισίας του Τζούλιο Αντρεότι, 

είναι εκείνος που θα ηγηθεί του Grammelot, μίας σύνθεσης 

χειρονομιών, γκριμάτσας, γλωσσικών ιδιωματισμών, όλα ως 

γλώσσα αντίδρασης απέναντι στην εκάστοτε εξουσία

Ο Ντάριο Φο γεννιέται το 1926 στο Λεγκιούνo Σαντζιάνο, στο Βαρέζε. Μαθαίνει να μιλάει από τον πατέρα του, ερασιτέχνη ηθοποιό, σοσιαλιστή, διευθυντή των ιταλικών σιδηροδρόμων. Ο Φελίτσε, όταν δεν τραγουδάει και δεν μαθαίνει παιδικά παιχνίδια στον μικρό Ντάριο, μετατίθεται από ιταλική επαρχία σε ιταλική επαρχία. Άλλωστε, η αντιφασιστική του δράση, η προσφορά καταφυγίου σε πρόσφυγες και στρατιώτες, έπλασε και τον χαρακτήρα του γιου, που έμαθε από μικρός να βγάλει γλώσσα κι όταν τον κυνηγούν να την αλλάζει, να την μεταμορφώνει, να «αμπαλάρει» τα νοήματα για να φτάσουν στον προορισμό τους. Ο Φο, στα 89 του σήμερα, υπήρξε μία από τις επιδραστικότερες φυσιογνωμίες στα γράμματα και την παγκόσμια Τέχνη.

Διανοητής, συγγραφέας, ζωγράφος, νομπελίστας, δημιουργός μίας ολοκαίνουριας παλιάς γλώσσας για να απευθυνθεί στο κοινό, έχει γράφει περισσότερα από 70 έργα, τα οποία «σφραγίζουν» το δεύτερο μισό του 20ου αιώνα. Καθόλου εύκολο θύμα της λογοκρισίας του Τζούλιο Αντρεότι, είναι εκείνος που θα ηγηθεί του Grammelot, μίας σύνθεσης χειρονομιών, γκριμάτσας, γλωσσικών ιδιωματισμών, όλα ως γλώσσα επικοινωνίας, αλλά και αντίδρασης απέναντι στους γλωσσικούς και αξιακούς κώδικες της εκάστοτε εξουσίας. Η πρώτη εκδοχή αυτού του γλωσσικού κώδικα απαντάται στα έργα της Commedia dell’arte του 16ου αιώνα, που αγαπούσε ο Φο.

Με την ηθοποιό σύζυγο του, συνεργάτιδα και συνοδοιπόρο, Φράνκα 

Ράμε. Η Ράμε πέθανε το 2013

Βέβαια, η «μετα-γλώσσα» του Φο δεν τον γλιτώνει πάντα από τις περιπέτειες με το επίσημο κράτος της εποχής του. Για τον «Τυχαίο Θάνατο ενός Αναρχικού», έργο πολυδιαβασμένο και πολυ-ανεβασμένο στις θεατρικές σκηνές όλου του κόσμου, ο Φο θα φυλακιστεί και η σύζυγος και συνεργάτις του, Φράνκα Ράμε, θα απαχθεί από ομάδα νεοφασιστών, θα βασανιστεί και θα βιαστεί.

Θα τη βρουν σε άθλια κατάσταση πεταμένη σ' ένα πάρκο, λίγες μέρες μετά. Το έργο που προκάλεσε αυτή τη θηριωδία, αναφερόταν στη συνωμοσία πίσω από τη δολοφονία του αναρχικού Τζουζέπε Πινέλι από τις αστυνομικές αρχές το 1969. Η απονομή του Νόμπελ Λογοτεχνίας το 1997, από κάποιους θεωρήθηκε χρύσωμα του χαπιού για τις ταλαιπωρίες που υπέστη ο συγγραφέας και η σύζυγος του, από κάποιους μια αληθινή αναγνώριση του έργου του και από τη Ρωμαιοκαθολική Εκκλησία μία πολύ κακή εξέλιξη για τα… ήθη και τις ανθρώπινες αξίες.

Κάκιστη, αν σκεφτεί κανείς τον επίκαιρο λόγο του, πείτε στο θέατρο, είτε στην τηλεόραση, αλλά κυρίως μέσα από τις σελίδες των βιβλίων του, έκανε την αναμέτρηση με την κάθε μορφής εξουσίας να φαίνεται πιο εύκολη, τη δε εξουσία, αστεία και πάντα κατώτερη των περιστάσεων. Τόσο ο ίδιος όσο και η Ράμε, περισσότερο ίσως απ' ό,τι Έλληνες διανοητές, στήριξαν τον αγώνα τον ελληνικό αγώνα ενάντια στη χούντα των συνταγματαρχών.

Το 1997, όταν παρέλαβε το Νόμπελ Λογοτεχνίας

Αντέχουν μέχρι σήμερα:

«Απαιτούν οι άνθρωποι ένα πραγματικά δίκαιο σύστημα; Ωραία, θα το τακτοποιήσουμε, έτσι ώστε να ικανοποιηθούν με ένα λιγότερο άδικο... Θέλουν επανάσταση; Καλά θα τους δώσουμε μεταρρυθμίσεις – πολλές μεταρρυθμίσεις, θα τους πνίξουμε στις μεταρρυθμίσεις. Ή μάλλον, θα τους πνίξουμε στις υποσχέσεις μεταρρυθμίσεων, επειδή δεν θα τους δώσουμε ποτέ πραγματικές μεταρρυθμίσεις!» - Από τον «Τυχαίο Θάνατο ενός Αναρχικού».

«Σ’ έναν καπιταλιστή δεν πρέπει ποτέ να λες: «αχ, σας παρακαλώ, θα μπορούσατε λιγάκι να μου κάνετε λίγο χώρο ν’ αναπνεύσω κι εγώ; Θα μπορούσατε να είστε λίγο πιο καλός, με λίγη περισσότερη κατανόηση; Ας συμφωνήσουμε…»Όχι. Ο μόνος τρόπος για να μιλήσεις μαζί τους είναι να τους στριμώξεις στον καμπινέ, να τους χώσεις το κεφάλι μέσα στη λεκάνη και να τραβήξεις το καζανάκι…» - Από το «Δεν πληρώνω, δεν πληρώνω».

Εργογραφία

- "Δάχτυλο στο μάτι" (Il dito nell'occhio, 1953)

- "Οι Αρχάγγελοι δεν Παίζουν Φλίπερ" (Gli arcangeli non giocano a flipper, 1959)

- "Είχε δυο Πιστόλια (με Άσπρα και Μαύρα Μάτια)" (Aveva due pistole dagli occhi bianchi e neri, 1960)

- "Αυτός που Κλέβει ένα Πόδι Έχει Τύχη στην Αγάπη" (Chi ruba un piede è fortunato in amore, 1961

- "H Mεγάλη Παντομίμα" ("Grande pantomime con bandiere e pupazzi piccolo I medi"), 1968

- "Μίστερο Μπούφο" (Mistero Buffo, 1969)

- "Ο Εργάτης Ξέρει 300 Λέξεις το Αφεντικό 1000, Γι' αυτό Είναι Αφεντικό" (L'operaio conosce 300 parole il padrone 1000 per queato lui e il padrone, 1969)

- "Ο Τυχαίος Θάνατος ενός Αναρχικού" (Morte accidentale di un anarchico, 1970)

- "Φενταγίν" (Fedayin, 1971)

- "Δεν Πληρώνω! Δεν Πληρώνω!" (Non si paga, non si paga!, 1974)

- "Η Μαριχουάνα της Μαμάς Είναι πιο Γλυκιά" (La marijuana della mamma è la piu bella, 1976)

- "Όλο Σπίτι, Κρεβάτι κι Εκκλησία" (Tutti casa letto e chiesa, 1977)

- "Η Ιστορία μιας Τίγρης κι Άλλες Ιστορίες" (Storia della tigre et altre storie, 1978)

- "Η Όπερα του Ζητιάνου", (L'opera dello sghignazzo, 1981)

- "Μια Μάνα" (Una madre, 1982)

- "Το Ανοιχτό Ζευγάρι" (Coppio aperta, 1983)

- "Ελισάβετ: Γυναίκα Κατά Λάθος" (Quasi per caso una donna: Elisabetta, 1984)

- "Το Ημερολόγιο της Εύας" (Diario di Eva, 1984)

- "Ένας Ήταν Γυμνός κι ο Άλλος Φόραγε Φράκο" (L´uomo nudo e l´uomo in frak, 1985)

- "Ο Πάπας και η Μάγισσα" (Il papa e la strega, 1989)

- "Ο Ανώμαλος Δικέφαλος" (L'anomalo Bicefalo, 2003)

Ζωγραφίζοντας. Το άλλο μεγάλο πάθος του Φο.

[«Τα Θρησκευτικά έχουν αντικατασταθή από την αθεϊστικήν προπαγάνδαν» ρεπορτάζ του Δ.Κ. Σβολόπουλου για τη Σοβιετική Ένωση του 1931" γράφει ο Τάσος Θεοφίλου (www.lifo,gr, 17.10,2026) ]

..............................................................

 

«Τα Θρησκευτικά έχουν αντικατασταθή από την αθεϊστικήν προπαγάνδαν»

Ο Δ.Κ. Σβολόπουλος, ρεπόρτερ της εφημερίδας «Ακρόπολις», επισκέφθηκε τη Σοβιετική Ένωση τον Μάιο του 1931 και συνομίλησε με τους επιστήμονες εκεί, θέτοντας τα πρώτα ερωτήματα σχετικά με τη δημόσια εκπαίδευση.

γράφει ο Τάσος Θεοφίλου (www.lifo,gr, 17.10,2026)

ΤΙ ΙΣΧΥΕ ΣΧΕΤΙΚΑ με την ανατροφή των Ρωσόπουλων, ποιος επιβαρυνόταν με τα έξοδα, ποια ήταν η υποχρεωτική εκπαίδευση και πόσο διαρκούσε;

Σύμφωνα με τις απαντήσεις που του δόθηκαν, η ανατροφή των παιδιών αφηνόταν στους γονείς, εκτός από την ανατροφή των παιδιών εκείνων που εισάγονταν στα δημόσια ιδρύματα, πάντοτε με τη συγκατάθεση των γονιών τους.

Η υποχρεωτική εκπαίδευση, από το 1930-1931, διαρκούσε από την ηλικία των 8 έως την ηλικία των 15 ετών. Τα παιδιά δεν επιτρεπόταν να εργαστούν πριν από τα 16. Κατ’ εξαίρεση, επιτρεπόταν η εργασία παιδιών ηλικίας 14 έως 16 ετών, αλλά μόνο για 4 ώρες την ημέρα. Όμως, και τα περισσότερα εργαζόμενα παιδιά από 16 μέχρι 18 ετών φοιτούσαν το βράδυ στις επαγγελματικές σχολές, όπου μάθαιναν κάποια τέχνη.

«Ο κίνδυνος του σεξουαλικού ενστίκτου δεν αποτελεί υπόθεσιν με την οποίαν ημπορούν ν’ απασχοληθούν οι διδάσκαλοι εις την σημερινήν Ρωσσίαν. Άλλως τε υποστηρίζεται υπ’ αυτών ότι, σύμφωνα με τον νόμον του Φρόιντ, το ένστικτον τούτο ατονεί υπό την επίδρασιν του πολιτικού και κοινωνικού ενστίκτου».

«Η νέα κατάστασις, η οποία ευθύς εξ αρχής ετόνισα ότι εδημιουργήθη εις την Ρωσσίαν, δεν άφησεν άθικτον και το σχολείον. Έχω υπ’ όψιν μου την νέαν μεταρρύθμισιν, η οποία επεβλήθη από του παρελθόντος Οκτωβρίου εις την εκπαίδευσιν, το νέον σύστημα το οποίον διετάχθη και ανέλαβε να εφαρμόση ο στρατιωτικός Μπουμπνώφ, αντί του διανοουμένου και επί μακρά έτη υπουργού Λουνατσάρσκυ.

Αλλ’ ας αφήσωμεν τα πρόσωπα και ας έλθωμεν εις το σύστημα ή μάλλον ας εισέλθωμεν εις το σχολείον».

«Πτωχέ Ντάλτον, εάν έβλεπες την μέθοδόν σου εφαρμοζομένην»

Ο Έλληνας δημοσιογράφος δεν θα ξεχνούσε ποτέ την πρώτη εντύπωση που είχε από το πρότυπο σχολείο της Πετρούπολης. Έτυχε, μάλιστα, να αρχίσει την επίσκεψή του από την αίθουσα της Μουσικής. Ήταν η ώρα του πιάνου. Οι μαθητές που υποτίθεται ότι ξεχώριζαν για το καλλιτεχνικό τους ταλέντο ήταν ανεβασμένοι άλλοι πάνω στις καρέκλες, άλλοι στα παράθυρα, και δύο –οι πιο μουσόληπτοι, φαίνεται– είχαν σκαρφαλώσει πάνω στο πιάνο!

«Τίποτε το εξαιρετικόν και τίποτε το ασύνηθες. Η εμφάνισίς μας, μαζί με τον αρμόδιον της σχολής, ουδόλως μετέβαλε την στάσιν των. Μας ετραγούδησαν μόνον τον ύμνον της Διεθνούς ζωηρότατα και ενθουσιωδέστατα».

Κατάλαβε αργότερα ότι αυτό ήταν σύνηθες για το συγκεκριμένο σύστημα. Γιατί και στην αίθουσα της Γεωγραφίας, τα πράγματα την ώρα του μαθήματος εξελίσσονταν πάντα με την ίδια «κομμουνιστική τάξη». Το ίδιο συνέβαινε και στο ξυλουργείο του σχολείου, με την ίδια ελευθερία.

Στη νέα Ρωσία είχαν ως βάση της εκπαίδευσης, όπως τόνιζαν στον επισκέπτη, τη μέθοδο του Ντάλτον. Ο ρόλος του δασκάλου περιοριζόταν στο να δίνει το θέμα, το οποίο οι μαθητές έπειτα, χωρισμένοι σε ομάδες των τριών ή τεσσάρων, το επεξεργάζονταν στα μικρά τραπεζάκια τους, καθώς τα θρανία είχαν καταργηθεί.

«Η επεξεργασία διαρκεί, αναλόγως του μαθήματος, τέσσαρας ή πέντε ημέρας και κατόπιν εκλέγεται από κάθε ομάδα ένας, ο οποίος αναλαμβάνει να το αναπτύξη, να δεχθή τας αντικρούσεις των συμμαθητών του και τας διαλογικάς συζητήσεις. Πτωχέ Ντάλτον, εάν έβλεπες την μέθοδόν σου εφαρμοζομένην».

Οι αίθουσες μαθημάτων στα σχολεία της νέας Ρωσίας ήταν μοναδικές στον κόσμο. Μια απόλυτη ελευθερία, που ούτε ο Ρουσό δεν φαντάστηκε, επιβαλλόταν από πάνω. Στους τοίχους υπήρχαν κάθε είδους σχέδια, κάθε εκδήλωση της παιδικής σκέψης, κάθε σχήμα. Ο Λένιν φυσικά κυριαρχούσε, ακολουθούσε ο Στάλιν και ο Βοροσίλοφ. Και γύρω γύρω στους τοίχους βρίσκονταν οι απαραίτητες επιγραφές:

«Είμαστε παιδιά του Οκτώβρη».

«Μη λησμονείτε τον Λένιν».

«Μη στολίζετε το χριστουγεννιάτικο δέντρο, γιατί σας αναστατώνει τις ιδέες».

Το μάθημα της Κοινωνιογνωσίας

Κάθε σχολείο στη Ρωσία είχε το υποχρεωτικό μάθημα της Κοινωνιογνωσίας, στο οποίο δινόταν ιδιαίτερη σημασία. Το μάθημα της Κοινωνιογνωσίας αποσκοπούσε στο να διαμορφώσει το παιδί κομμουνιστικά. Το μάθημα αφορούσε την Ιστορία της Ρωσίας, η οποία άρχιζε από τον Οκτώβριο του 1917, όταν κηρύχθηκε η Επανάσταση.

«Προ του 1917 δεν υφίσταται ιστορία Ρωσσίας διά τον μαθητήν της προλεταριακής Δημοκρατίας. Αυτή η Ρωσσία ενεκλείσθη εις τα μουσεία».

Αλλά το μάθημα της Κοινωνιογνωσίας επεκτεινόταν, θα μπορούσε να πει κανείς, και στο πεδίο της εφαρμογής. Δηλαδή, το σχολείο αποτελούσε, τρόπον τινά, και μια μικρή κομμουνιστική δημοκρατία. Οι μικροί μαθητές είχαν τις «Σαμπράνιές» τους (σ.σ.: συνελεύσεις), στις οποίες αγόρευαν, συσκέπτονταν, έπαιρναν αποφάσεις και καθόριζαν την τάξη του σχολείου, καθώς και τις επιβαλλόμενες ποινές «εις τους παρεκτρεπομένους μαθητάς, τους οποίους τιμωρεί όχι ο διδάσκαλος, αλλά οι συμμαθηταί των».

Όλα τα σχολεία στη Ρωσία ήταν μεικτά. Αγόρια και κορίτσια μαζί, χωρίς καμία απολύτως διάκριση, έστω και την παραμικρότερη, μάθαιναν, έπαιζαν, συσκέπτονταν και γυμνάζονταν με απόλυτη ελευθερία.

Σχετικά με αυτό το ειδικό μάθημα της Κοινωνιογνωσίας υπήρχε σε κάθε σχολείο μια πλουσιότατη βιβλιοθήκη, μαρξιστική κατά ενενήντα τοις εκατό. Ο απεσταλμένος της «Ακροπόλεως» δεν ήξερε τι κατάφερναν να μάθουν οι μικροί αυτοί Ρώσοι στα τέσσερα πρώτα χρόνια της υποχρεωτικής εκπαίδευσής τους, η οποία γινόταν με τον τρόπο που αναφέρθηκε παραπάνω. Σε κάθε περίπτωση, γνώριζαν λεπτομερώς την ιστορία της Επανάστασης, του Λένιν και του Κόμματος από το δωδέκατο έτος της ηλικίας τους.

Βέβαια, η ρωσική γλώσσα είχε απλοποιηθεί από τους μπολσεβίκους με πολύ τολμηρό τρόπο. Είχαν αφαιρεθεί γράμματα από το αλφάβητο και η ορθογραφία της σχεδόν είχε καταργηθεί ολοκληρωτικά.

Αλλά, παρ’ όλα αυτά, είχε γίνει άραγε η ρωσική γλώσσα τόσο απλή και εύκολη;

«Διότι κατά το εκπαιδευτικόν σύστημα, το εφαρμοζόμενον σήμερον εν Ρωσσία, οι μικροί μαθηταί τον περισσότερον χρόνον των περιέργων σπουδών των τον αφιερώνουν εις μαθήματα και πρακτικάς γνώσεις, εξυπηρετούσας το πολιτικόν κυρίως μέρος του καθεστώτος, και κατά δεύτερον λόγον την άλλην κατάρτισιν».

Τα Θρησκευτικά και το σεξουαλικό ένστικτο

Το μάθημα των Θρησκευτικών είχε καταργηθεί εντελώς από όλα τα σχολεία της Ρωσίας. Όχι μόνο είχε καταργηθεί, «αλλά και έχει αντικατασταθή από την αθεϊστικήν προπαγάνδαν, η οποία εντατικώς εργάζεται, με αποτελέσματα μάλιστα αξιοσημείωτα».

Στο μουσείο αυτού του ίδιου πρότυπου σχολείου έδειξαν στον Σβολόπουλο έναν στατιστικό πίνακα έρευνας που είχαν κάνει σχετικά με τις θρησκευτικές πεποιθήσεις των μαθητών. Σύμφωνα με αυτόν, το ποσοστό των άθεων μαθητών, κατά την τελευταία στατιστική του σχολείου, έφτανε το 84,5% ανάμεσα στα αγόρια και το 64% ανάμεσα στα κορίτσια. Το αποτέλεσμα αυτό, μέχρι εκείνη την ημέρα, δεν θεωρούνταν και τόσο ικανοποιητικό.

Όλα τα σχολεία στη Ρωσία ήταν μεικτά. Αγόρια και κορίτσια μαζί, τόσο στην πρώτη τετρατάξια σχολή όσο και στη δεύτερη, την πεντατάξια, αλλά και σε όλα τα πανεπιστήμια διαφόρων ειδών που υπήρχαν –γιατί στη Ρωσία, εκτός από το ακαδημαϊκό πανεπιστήμιο, υπήρχε και το εργατικό και το πρακτικό και το κομμουνιστικό, δηλαδή της προπαγάνδας–, χωρίς καμία απολύτως διάκριση, έστω και την παραμικρότερη, μάθαιναν, έπαιζαν, συσκέπτονταν και γυμνάζονταν με απόλυτη ελευθερία.

Μαθητές κατά τη διάρκεια του διαλείμματος στο Πρότυπο
Σχολείο αρ. 9 στη Μόσχα, 1930.

«Ο κίνδυνος του σεξουαλικού ενστίκτου δεν αποτελεί υπόθεσιν με την οποίαν ημπορούν ν’ απασχοληθούν οι διδάσκαλοι εις την σημερινήν Ρωσσίαν. Άλλως τε υποστηρίζεται υπ’ αυτών ότι, σύμφωνα με τον νόμον του Φρόιντ, το ένστικτον τούτο ατονεί υπό την επίδρασιν του πολιτικού και κοινωνικού ενστίκτου. Μικρά πράγματα, τα οποία δεν είναι δυνατόν ν’ απασχολήσουν τους επί κεφαλής της νέας γενεάς».

Εξάλλου, το είπαν στον Έλληνα ρεπόρτερ απερίφραστα: το Κράτος ήταν το μόνο που δεν μπορούσε να ενδιαφερθεί για το ζήτημα του έρωτα στη Ρωσία· ενδιαφερόταν για άλλα πράγματα και είχε άλλους αντικειμενικούς σκοπούς. Ειδικά στην εκπαίδευση, οι σκοποί που είχε θέσει τότε ήταν πολιτικοί και επαναστατικοί. Αυτό που επιδίωκε τότε ήταν να κάνει τον πολίτη κομμουνιστή και επαναστάτη, για να τον χρησιμοποιήσει για τους άλλους γενικότερους σκοπούς του.

«Πρέπει να ομολογηθή ότι η προσπάθεια των τελευταίων ιδίως χρόνων προς ανέγερσιν σχολείων και προς καταπολέμησιν του αναλφαβητισμού είναι εις την δημοκρατίαν των Σοβιέτ τεραστία».

Μια ματιά και στα άλλα σχολεία

Ο Σβολόπουλος μπήκε σε πολλά σχολεία στη Ρωσία, εύκολα και χωρίς κόπο, κατά τη διάρκεια της εκεί παραμονής του. Άλλωστε, υπήρχε τέτοια αφθονία. «Διότι πρέπει να ομολογηθή ότι η προσπάθεια των τελευταίων ιδίως χρόνων προς ανέγερσιν σχολείων και προς καταπολέμησιν του αναλφαβητισμού είναι εις την δημοκρατίαν των Σοβιέτ τεραστία».

Αλλά αν όλη αυτή η προσπάθεια είχε σκοπούς που αφορούσαν την εξυπηρέτηση του συστήματος και την ενίσχυση του σκληρού πειραματισμού τους, ο οποίος μέχρι τότε, κατά τον Έλληνα δημοσιογράφο, δεν παρουσίαζε ενθαρρυντικά αποτελέσματα, το γεγονός ότι ανεγείρονταν σχολεία, ότι δημιουργούνταν σχολεία με την επίταξη σπιτιών που είχαν μέχρι τότε αποφύγει αυτό το μέτρο, ότι από τις σχολές αποφοιτούσαν μαζικά κομμουνιστές δάσκαλοι και στέλνονταν σε ολόκληρη τη Ρωσία, καθώς και το γεγονός ότι δινόταν αγώνας κατά του αναλφαβητισμού, ήταν πράγματα που η αντικειμενική έρευνά του δεν μπορούσε να μην τα σημειώσει.

«Ιδίως ο αναλφαβητισμός εκτυπήθη και κτυπάται κατακέφαλα. Τα καθιδρύματα “Λικμπέζ” (εκκαθάρισις αναλφαβητισμού) περιελάμβανον κατά το 1927-28 1,3 εκατομμύρια ατόμων. Κατά το 1928-29 περιελάμβανον 2,7 εκατομμύρια ατόμων. Κατά το 1929-30 περιελάμβανον 10,5 εκατομμύρια ατόμων. Υπολογίζεται δε ότι κατά το 1931 εις τα καθιδρύματα “Λικμπέζ” θα περιλαμβάνωνται 25 περίπου εκατομμύρια ατόμων. Είναι μία εργασία αύτη, την οποίαν ουδείς δύναται να τους την αμφισβητήση».

Στη Μόσχα και στην Πετρούπολη, ο Δ.Κ. Σβολόπουλος επισκέφθηκε περισσότερα από δέκα σχολεία, μεταξύ των οποίων και εκείνα που χαρακτηρίζονταν πρότυπα. Συμφωνούσε ότι, επί τσαρικού καθεστώτος, η εκπαίδευση αποτελούσε στίγμα και ότι η αδιαφορία για την εκπαίδευση του λαού ήταν εγκληματική. Από τους τριακόσιους Ρώσους, οι διακόσιοι ήταν αναλφάβητοι.

«Τίθεται όμως το ερώτημα: Ότι διά να θεραπεύσωμεν μίαν κοινωνίαν τυφλών, είναι απαραίτητον άρα γε να την καταστήσωμεν κοινωνίαν διεφθαρμένων και επικινδύνων ανθρώπων; Είναι, φαίνεται, τραγική η μοίρα της ρωσσικής φυλής. Από της Σκύλλης εις την Χάρυβδιν».

"Lotus Blossom" · Duke Ellington & His Famous Orchestra [Originally Recorded 1967 / (youtube, 9.11.2014)]

 ...............................................................

"Lotus Blossom" · Duke Ellington & His Famous Orchestra

Originally Recorded 1967 / (youtube, 9.11.2014)

Handel: Trio Sonata in G Minor, Op. 2, No. 8, HWV 393 / Two Classical Guitars & Strings (youtube, 15.10.2026)

 ...............................................................

Handel: Trio Sonata in G Minor, Op. 2, No. 8, HWV 393 / Two Classical Guitars & Strings

00:00 I. Andante
03:30 II. Allegro
06:14 III. Largo
09:38 IV. Allegro

(youtube, 15.10.2026)

Ο ποιητής Νίκος Καρούζος και ο εικαστικός Κώστας Τσόκλης στην ανάρτηση της φίλης στο fb Vivian Makri (facebook, 14.10.2026)

 ..............................................................

"...Όλα σβήνονται.
Θέλω να βγω απ' τις λέξεις
βαρέθηκα.
Ν' ακούω καλύτερα στο απέναντι μπαλκόνι
τι λένε οι δυο μόνιμες γριές
που κάθονται με τις ώρες."

● Νίκος Καρούζος, από την ποιητική του συλλογή "Πενθήματα".

Ο πίνακας του Κώστα Τσόκλη από το Μουσείο του στον Κάμπο της Τήνου.

Σημείωση : από την ανάρτηση της φίλης στο fb Vivian Makri (facebook, 14.10.2026)

Σπουδές φύλου στο «Γεώργιος Καραϊσκάκης» έγραψε ο Δημήτρης Πολιτάκης (www.lifo.gr, 12.10.2026)

 ...............................................................

Σπουδές φύλου στο «Γεώργιος Καραϊσκάκης»

Οι τηλεθεατές του χθεσινού ντέρμπι των «αιωνίων» έβλεπαν στην οθόνη τους το ίδιο ομοφοβικό μήνυμα σε όλη τη διάρκεια του αγώνα.

έγραψε ο Δημήτρης Πολιτάκης (www.lifo.gr, 12.10.2026)

ΔΕΝ ΗΤΑΝ ΕΝΑ μικρό πανό που μπορεί φευγαλέα να πιάσει κάποια στιγμή η κάμερα, ανάμεσα στα πολλά που κατακλύζουν τα πέταλα των φανατικών οπαδών και μπορεί να μεταφέρουν ένα «εσωτερικό» μήνυμα («λευτεριά στα αδέρφια μας») ή μια ευθεία επίθεση σε αντιπάλους με όλο το κλασικό γηπεδικό υβρεολόγιο (σεξ, βία, ομοφοβία). Ήταν ένα τεράστιο πανό το οποίο δέσποζε στο πιο κεντρικό σημείο του «Γ. Καραϊσκάκης», απέναντι από τις τηλεοπτικές κάμερες, σε όλη τη διάρκεια του χθεσινού ντέρμπι των «αιωνίων».

Ήταν σχεδόν συνέχεια εκεί, στην οθόνη της τηλεόρασης, και ο θεατής ήταν αδύνατο να το αγνοήσει, όπως και η κάμερα. Απλά, μετά από λίγη ώρα γινόταν αναπόσπαστο μέρος της μετάδοσης. («Μπαμπά, τι γράφει εκεί;», «Τίποτα παιδί μου, κοίτα το παιχνίδι»). Ένα κομμάτι του σκηνικού που παρέμεινε ορατό στο πανελλήνιο μέχρι το φινάλε του ματς, αφού κανείς δεν βρέθηκε να το κατεβάσει –έστω και καθυστερημένα, έστω και για τα μάτια του κόσμου– όπως θα συνέβαινε σε οποιαδήποτε άλλη λίγκα.

Άλλο να ακούς τα γνωστά σεξιστικά και ομοφοβικά συνθήματα που ευδοκιμούν στα γήπεδα και άλλο να βλέπεις το μήνυμα του μίσους μπροστά σου στην τηλεόραση, σαν να είναι το πιο κανονικό πράγμα στον κόσμο.

«ΜΑ ΚΑΤΑ ΒΑΘΟΣ ΕΙΝΑΙ ΟΛΟΙ GAY» έγραφε το πανό που διέσχιζε την οθόνη της τηλεόρασης, σαν να πρόκειται για χορηγούμενο μήνυμα ή για καμπάνια της ίδιας της Superleague προς «ευαισθητοποίηση» του κοινού.

  

Έχουμε δει και χειρότερα, θα μπορούσε να αντιτείνει κανείς. Φωτ.: EUROKINISSI

Και ήταν τέτοια η διατύπωση (σαν να πρόκειται για την αναπόφευκτη κατάληξη ενός συλλογισμού που φτάνει πάντα στο ίδιο συμπέρασμα) ώστε αν η λέξη “Gay” δεν ήταν γραμμένη, μόνο αυτή, με πράσινα γράμματα, προκειμένου να είναι σαφές σε ποιους ακριβώς (ή κυρίως) απευθύνεται ο βαθιά «προσβλητικός» χαρακτηρισμός, θα μπορούσε να πιστέψει κανείς ότι οι φανατικοί προσβλήθηκαν ξαφνικά από οξεία «συμπερίληψη» ή από ακραίο «woke»: …Μα κατά βάθος, είναι όλοι οι άνθρωποι γκέι. Αυτό θα ήταν πραγματικά ένα υπερβατικό πανό. Ακόμα όμως κι αν υποθέσουμε ότι κάποια οπαδικη φράξια είχε την έμπνευση να προβεί σε μια τόσο υπερβατική παρέμβαση, ένα τέτοιο πανό, αν έφτανε ποτέ μέχρι την κερκίδα, θα είχε αποσυρθεί κακήν κακώς από το γήπεδο και από τους τηλεοπτικούς δέκτες.

Άλλο να ακούς τα γνωστά σεξιστικά και ομοφοβικά συνθήματα που ευδοκιμούν στα γήπεδα –ακόμα και το βροντερό και φρικαλέο «Πού! – τσα!» που δονούσε τους πρόσφατους αγώνες της Εθνικής– και άλλο να βλέπεις το μήνυμα του μίσους μπροστά σου στην τηλεόραση, σαν να είναι το πιο κανονικό πράγμα στον κόσμο. Η προκατάληψη, η χυδαιότητα και η μισαλλοδοξία επικυρωμένες, κανονικοποιημένες και σε κοινή θέα. Τεχνικά, όμως, δεν περιείχε καμιά «κακή» λέξη το εν λόγω πανό και αυτό διευκόλυνε ίσως την απόλυτη και επιδεικτική αδιαφορία των αρμόδιων φορέων που θα έπρεπε να έχουν φροντίσει για την άμεση απόσυρσή του. Έχουμε δει και χειρότερα, θα μπορούσε να αντιτείνει κανείς. Ίσως (ή μάλλον σίγουρα), αλλά η έλλειψη κάθε επίσημης αντίδρασης σε κάτι τόσο εξόφθαλμα προσβλητικό και εξευτελιστικό για έναν ολόκληρο κόσμο, σε κάτι που έβλεπε στα μούτρα της για μιάμιση ώρα όλη η Ελλάδα, είναι εξοργιστικά ασυνείδητη μέσα στην ακροδεξιά θολούρα που μας περιβάλλει.