Το ταξίδι ξεπροβάλλει τη δεύτερη χιλιετία προ Χριστού, μάλλον επί Μυκηναίων, για να περάσει αργότερα σε μια φάση περιηγητική και γνωσιοθηρική: Ο Σόλων, διάσημος ταξιδευτής των μετέπειτα αιώνων, απαντά στον σατράπη Κροίσο ότι ταξιδεύει «θεωρίης είνεκεν» – δηλαδή για να σχηματίσει μια θεώρηση για τον κόσμο. Θα τον ακολουθήσουν πολλοί Έλληνες φιλόσοφοι, όπως ο Θαλής, ο Πυθαγόρας και ο Πλάτων, όπως ο Αριστοτέλης και ο πολυταξιδεμένος Ηρόδοτος – που φτάνει στον Εύξεινο Πόντο, στην Κολχίδα, στην Κύπρο, στη Φοινίκη και στη Βαβυλωνία.
Η Ρωμαιοκρατία δεν θα αργήσει να κάνει το ταξίδι γνώριμο στους ευγενείς ή στους κάποιου εισοδήματος Ρωμαίους, συνδέοντάς τους με όλες τις χώρες της μεσογειακής λεκάνης – τη λεγόμενη Mare Nostrum. Μετά επακολουθεί ο θρησκευτικός τουρισμός, σε δυο μάλιστα φάσεις, αφήνοντας πίσω του αφηγήσεις για τρομακτικούς ωκεανούς και για την επικινδυνότητα του θαλάσσιου ταξιδιού, με τον Ιταλό ιππότη Giovani Zuallardo να προειδοποιεί τους μέλλοντες ταξιδιώτες για αφάνταστες ταλαιπωρίες.
Εν τω μεταξύ στους αιώνες που ακολουθούν ανθεί το «μεσαίο ταξίδι», το ταξίδι των μεμονωμένων ατόμων, των κάθε λογής Μάντεβιλ με τις φανταστικές περιηγήσεις για τους ιπποκένταυρους και άλλα νησιά του ωκεανού, καθώς και την απολύτως ρεαλιστική αφήγηση του Μάρκο Πόλο: που έμεινε επί 17 ολόκληρα χρόνια κοντά στον Μεγάλο Χαν ικετεύοντας την επιστροφή του κάθε φορά, αλλά αναλαμβάνοντας κάθε φορά μια πιο μακρινή αποστολή.
Ο αδέξιος αυτός «περιηγητισμός» θα συνεχισθεί στον 16ο έως τον 19ο αιώνα, οπότε οι γόνοι των καλών οικογενειών, συνοδευόμενοι από τους υπηρέτες τους, συμπληρώνουν την εγκύκλια μόρφωση με την επιτόπια εκπαίδευση επί ανθρώπων, συνηθειών, ηθών και εθίμων, τοπίων, γεωγραφίας. Ένας από αυτούς, ο Πάτρικ Λη Φέρμορ, θα ξεκινήσει μόνος το ταξίδι του στις αρχές του 20ού αιώνα σε μια ληστοκρατούμενη εποχή και θα γίνει εκ των υστέρων διάσημος στην Ελλάδα εξαιτίας της συμβολής του στην απαγωγή του Γερμανού στρατηγού Φον Κράιπε.
Όμως η περιοδολόγηση του τουριστικού φαινομένου δεν σταματά εκεί. Ο πρώιμος, μικρής κλίμακας τουρισμός, με στοιχεία περιηγητισμού, θα μετεξελιχθεί από το δεύτερο μισό του 20ού αιώνα στον μαζικό τουρισμό. Στην «τελευταία» αυτή περίοδο θα αναπτυχθούν ιδιαίτερα χαρακτηριστικά, με σημαντικές αποκλίσεις από την αρχική «γενετική φυσιογνωμία» του φαινομένου: πριν απ’ όλα οι χώροι υποδοχής των επισκεπτών υποβάλλονται σε υπέρμετρους εξωραϊσμούς και γενικώς «σκηνοθετούνται», χάνοντας συχνά την αυθεντικότητα και την «παρθενικότητά» τους: Ο τουρισμός γίνεται «μεταπαρθένος».
Η εξειδίκευση των υπηρεσιών και η λογική της ανταγωνιστικότητας ευνοούν τη διαμόρφωση περιοχών «τουριστικής μονοκαλλιέργειας», πράγμα το οποίο κάνει ευάλωτη την εγχώρια οικονομία στις διακυμάνσεις της συγκυρίας, αλλά ταυτόχρονα υποβαθμίζει το τουριστικό προϊόν.
Συνωστισμοί επισκεπτών
Ο μαζικός τουρισμός προκαλεί «συνωστισμούς» επισκεπτών σε ξενοδοχειακά συγκροτήματα και περιοχές με υποδομή αναψυχής, πράγμα που οδηγεί στην υπέρβαση της «φέρουσας ικανότητας» της αντίστοιχης περιοχής και του αντίστοιχου «συστήματος» – περιβαλλοντικού ή πολιτιστικού.
Εξάλλου ο ανταγωνισμός των επιχειρήσεων και η διαρκής παροχή «πλούσιων πακέτων γνωριμίας» υπαγορεύουν στον καταναλωτή μια βουλιμική αναζήτηση προορισμών και οδηγούν σε μιαν άλλη «υπέρβαση φέρουσας ικανότητας»: αυτή τη φορά είναι η γνωσιολογική ικανότητα του τουρίστα – καταναλωτή, η διάθεση και επάρκειά του να γνωρίσει σε βάθος μια περιοχή…
Ο τουρισμός επιχειρεί να παρουσιάσει ένα προϊόν ποιοτικό, ακέραιο, ατόφιο, μοναδικής αξίας, γι’ αυτό και είναι διατεθειμένος να «κρύψει κάτω από το χαλί» κάθε τι που αντιστρατεύεται αυτή την εικόνα. Ο Τόμας Μαν στο μυθιστόρημά του «Θάνατος στη Βενετία» αναφέρεται στις ιταλικές αρχές που αποσιωπούν μια επιδημία χολέρας για να αποφύγουν την απομάκρυνση των τουριστών…
Σήμερα η κριτική του οικολογικού κινήματος για τις όποιες δυσπλασίες και δυσμορφίες της τουριστικής βιομηχανίας παραγκωνίζεται ή καταγγέλλεται ως ύποπτη, ενώ από την άλλη πλευρά πριμοδοτούνται όλες οι «εξωραϊστικές» και τουριστο-κρακτικές φωνές που βεβαιώνουν ότι ζούμε σε έναν επί Γης παράδεισο.
Η κριτική του τουριστικού προϊόντος είναι μέρος της δημοκρατίας, του αγώνα για διαφάνεια της αγοράς, όσο κι αν φαίνεται δυσάρεστη για τα βραχυπρόθεσμα κέρδη μιας χώρας ή περιοχής ή ξενοδοχειακής μονάδας…
Ακόμη όμως η κριτική του τουριστικού προϊόντος επιτρέπει μια καλύτερη διευθέτηση των σχέσεων τουρίστα και «υποδοχέα». Η σχέση αυτή εμπεριέχει συγκρουσιακά στοιχεία ως εκ της λογικής του εμπορεύματος, όμως αυτά τα στοιχεία μπορούν να αμβλύνονται όταν αντιμετωπίζεται η αισχροκέρδεια, όταν ο τουρίστας πειθαρχεί σε κώδικες συμπεριφοράς, όταν είναι διαυγείς και σαφείς οι προσφερόμενες υπηρεσίες.
Η εξημέρωση…
Ο μαζικός τουρισμός προσδίδει μια ισχυρή ώθηση στην οικονομία, στην απασχόληση, στην ανάδειξη εγχώριων πολιτιστικών στοιχείων, στην ανάπτυξη των σχέσεων των λαών, όμως σε αυτή τη διαδικασία αλλοιώνει χώρους, ήθη, έθιμα, συμπεριφορές, ενώ επίσης οδηγεί σε μορφές συγκεντροποίησης του τουριστικού κεφαλαίου, ιδιαίτερα από τους «Τουρ Οπερέιτορς».
Ο «μαζικός τουρίστας» είναι ελάχιστα έως καθόλου ριψοκίνδυνος, είναι απρόθυμος να εκτεθεί στο τυχαίο, αδιάφορος για την ουσιαστική γνώση, «υπνοβάτης» μάλλον παρά συνειδητός επισκέπτης – σύμφωνα με ένα ακραίο, αλλά εκφραστικό σχόλιο του Εντγκάρ Μορέν.
Όμως αυτή η πλειοψηφική κατάσταση πραγμάτων δεν παύει να εγείρει αντιδράσεις και αντιστάσεις από τις τοπικές κοινωνίες, αλλά και από την «κοινωνία των πολιτών» – δηλαδή το κοινωνικό σώμα που δεν περιορίζεται στον «συνήθη» ρόλο του καταναλωτή. Όπως και σε τόσα άλλα πεδία, έτσι και εδώ δεν έχουμε μια πολιτιστική μαύρη τρύπα που καταβροχθίζει τα πάντα ούτε ένα «τέλος ιστορίας», υπό την έννοια της κατάληξης του τουρισμού σε μια παγιωμένη μορφή.
Ο τουρισμός στην τρέχουσα κατάστασή του γίνεται πεδίο πάλης ανάμεσα στις συμβατικές δυνάμεις και στις δυνάμεις που επιδιώκουν την ειρηνική συνύπαρξή του με τις τοπικές κοινωνίες, το περιβάλλον και τον πολιτισμό:
● Οι πρώτες στοχεύουν κυρίως στο άμεσο και άνευ όρων κέρδος, έχοντας σαν τακτικό στόχο τον εντυπωσιασμό και τη διαμόρφωση πολυτελών συνθηκών για τον καταναλωτή.
● Οι δεύτερες επιδιώκουν τη συνολική αναβάθμιση της τουριστικής εμπειρίας, την επανασύνδεσή της με τη γνώση και τον εγχώριο πολιτισμό, την ελαχιστοποίηση των περιβαλλοντικών επιπτώσεων.
● Οι πρώτες βλέπουν το τουριστικό προϊόν «σημειακά», περιορισμένο σε κάποιες περιοχές αναψυχής, κατά το δυνατό ελεγχόμενες.
● Οι δεύτερες βλέπουν ως τουριστικό προϊόν την ολότητα των σχέσεων και καταστάσεων μιας χώρας, τα επίπεδα φιλοξενίας και φιλικής σχέσης με το ξένο στοιχείο.
Μια σοβαρή περιγραφή του τουριστικού φαινομένου είναι κατ’ ανάγκη διαλεκτική και εστιάζεται σε αυτή τη σύγκρουση, περιγράφοντας τη διαδρομή της στον χρόνο και στον χώρο…
Όχι ενιαίο, αλλά αντιφατικό φαινόμενο…
Σημείο λοιπόν πρώτο και σπουδαιότερο, το ότι η μηχανιστική και ποσοτική αναφορά στο τουριστικό φαινόμενο, στη διαδρομή του από το μικρότερο στο μεγαλύτερο μέγεθος, κι ακόμη η προέκταση κάποιων τάσεων προς το μέλλον, αδυνατεί να φωτίσει την αντιφατική φυσιογνωμία του και να υποδείξει τους πόλους των αντιτιθέμενων τάσεων.
Το δεύτερο και άξιο υπογράμμισης στοιχείο αναφέρεται στην εξέλιξη του συμβατικού τουρισμού σε νέες μορφές, που επίσης παρουσιάζουν εντυπωσιακές αντιθέσεις.
Ο συμβατικός τουρισμός οδηγεί στον ενσταβλισμένο τουρισμό, κι αυτό είναι ένα πρώτο διαζύγιο με τον χώρο και τις τοπικές κοινωνίες. Στη συνέχεια τείνει να γίνει «συνθετικός», ανεξάρτητος από τα υπαρκτά φυσικά πλαίσια, άσχετος με τα παραδοσιακά περιβάλλοντα, πρόθυμος να καταναλώσει σκηνικές νεοπλασίες κάθε είδους.
Όταν ένας Μαλαισιανός επενδυτής διαμορφώνει κάτω από τεχνητό θόλο ένα τροπικό περιβάλλον αναψυχής κοντά στη γερμανική πρωτεύουσα, όταν το Ντουμπάι διαφημίζει πίστες πάγου ή γήπεδα γκολφ στην αραβική έρημο, όταν η τουριστική βιομηχανία προσφέρει τεχνητά «γερμανικά χωριά» στην Ισπανία, έχουμε προφανώς να κάνουμε με αλλαγή «στρατηγικού προσανατολισμού»: εδώ το «τουριστικό προϊόν» παύει να αναφέρεται στον χώρο, στην τοπική κοινωνία, στην αυθεντικότητα, στην ιστορία και στον πολιτισμό, ενώ ακόμη και το πιο light γνωσιοθηρικό πνεύμα εκλείπει και η τουριστική βιομηχανία απλώς πουλάει σκηνικά και προτάσεις «αναψυχής».
Και επειδή το κακό γενικώς τείνει να οδηγήσει προς το χειρότερο, ο εν λόγω «συνθετικός τουρισμός» ανοίγει τον δρόμο σε ένα νέο είδος, όπως είναι ο «εικονικός τουρισμός»: αυτός ο τελευταίος καταλύει ένα ακόμη από τα γενετικά χαρακτηριστικά του τουρισμού, που ήταν η χωρική μετακίνηση, και οδηγεί τον «καταναλωτή» στην πρόσληψη εντυπωσιακών παραστάσεων μέσα σε ελεγχόμενες φαντασμαγορικές συνθήκες, που μπορεί να είναι μια «Ντίσνεϋλαντ» αναψυχής ή ένας οποιοσδήποτε οργανωμένος «διασκεδασοχώρος» στην καρδιά των μεγαπόλεων.
Ο τουρισμός εδώ γίνεται «καθιστικός», δηλαδή μια απλή κατάσταση παθητικής περιήγησης στον χώρο των εικόνων – στα μέτρα των καρεκλοκένταυρων της νέας εποχής…
* Ο Γιάννης Σχίζας είναι συγγραφέας
