Οι βατραχομυομαχίες του κλόουν υπουργού και το αξόδευτο μίσος των συνηγόρων των δωσιλόγων κρύβουν απ’ το βλέμμα μας τους σωρειτομελανίες του πολέμου από τη Σούδα έως τα Στενά του Ορμούζ· κι ακόμη οι αμμοθίνες της ασημαντότητας δεν έχουν παραχώσει τις φωτογραφίες της Καισαριανής, η εκκένωση παραμένει δραστική.
Η μαζική χυδαιότητα και οι ολοένα σπανιότερες ελλάμψεις μου φέρνουν στον νου τις πυγολαμπίδες του Πιερ Πάολο Παζολίνι, του 1975, τον προορατικό επικήδειο για την ιταλική κοινωνία των μεγάλων ανασκιρτήσεων και των διαψευσμένων ελπίδων. Ο Παζολίνι είχε πρωτοαντικρίσει τις πυγολαμπίδες μελετώντας τον Δάντη, φοιτητής στο πανεπιστήμιο, συγκεκριμένα στον όγδοο κύκλο, όπου οι άρχοντες της Φλωρεντίας περιγράφονται σαν πυγολαμπίδες, τα μόνα φώτα στην Κόλαση. Ο νεαρός Παζολίνι επικεντρώθηκε στα ασθενικά φωτάκια των πυγολαμπίδων, στις σπίθες ελπίδας της αντίστασης, σε μια εποχή που κυριαρχούσαν σαν φώτα ο φασισμός και ο πόλεμος.
Το άρθρο των πυγολαμπίδων
Οταν το 1975, λίγους μήνες προτού τον συναντήσει ο θάνατος στις νύχτες της Οστια, ο Παζολίνι δημοσίευσε στην Corriere della Sera «Το άρθρο των πυγολαμπίδων» («Το κενό εξουσίας»), δεν έβλεπε πλέον τις σπίθες ελπίδας, είχαν σβήσει. Με πικρή διαύγεια, ο συγγραφέας περιγράφει την πτώση του λαϊκού πολιτισμού, του πνεύματος της αντίστασης και της ελευθερίας, ψαύει τα νέα δεσμά του καταναλωτισμού, τα νέα πρόσωπα του φασισμού, τον κομφορμισμό, τη συντριβή των λαϊκών τάξεων από την πιο χυδαία μπουρζουαζία. Οι πυγολαμπίδες αφανίστηκαν από τη μόλυνση.
«Στις αρχές της δεκαετίας του εξήντα, λόγω της ατμοσφαιρικής ρύπανσης, κυρίως, στην ύπαιθρο και λόγω της μόλυνσης των νερών (των γαλάζιων ποταμών και των διάφανων καναλιών), οι πυγολαμπίδες άρχισαν να εξαφανίζονται. Το φαινόμενο ήταν αναπάντεχο και πρωτοφανές. Μέσα σε λίγα χρόνια οι πυγολαμπίδες δεν υπήρχαν πια».
Η αλληγορία είναι προφανής, ωστόσο ο πάντα ευθύς Παζολίνι θα προχωρήσει, μιλά με παρρησία, όχι μόνο για τις χυδαίες ελίτ, αλλά και για τον εκχυδαϊσμένο λαό. Μιλά με πόνο:
«Δεν βρισκόμαστε πια μπροστά, όπως όλοι τώρα πια ξέρουν, σε “νέους καιρούς”, αλλά σε μια νέα εποχή της ανθρώπινης ιστορίας, εκείνης που οι περίοδοί της διαρκούν χιλιετίες. [οι Ιταλοί] μέσα σε λίγα χρόνια έγιναν ένας λαός εκφυλισμένος, γελοίος, τερατώδης, εγκληματικός. Αρκεί μονάχα να βγει κανείς στον δρόμο για να το καταλάβει. Μα, βέβαια, για να καταλάβει αυτές τις αλλαγές, πρέπει να τον αγαπάει αυτόν τον κόσμο. Εγώ, δυστυχώς, αυτούς τους ανθρώπους της Ιταλίας τους αγάπησα: τόσο έξω από τα σχήματα της εξουσίας (και μάλιστα, σε απέλπιδα αντίθεση με αυτά), όσο και έξω από τα λαϊκίστικα και ανθρωπιστικά σχήματα. Ηταν μια αγάπη αληθινή, ριζωμένη μέσα στον τρόπο μου να υπάρχω. Είδα λοιπόν “με τις αισθήσεις μου” την ψυχαναγκαστική συμπεριφορά της καταναλωτικής δύναμης να παραμορφώνει και να ξαναπλάθει τη συνείδηση του ιταλικού λαού, μέχρι του σημείου μιας υποβάθμισης χωρίς επιστροφή».
Επέστρεφε…
Επιστρέφω συχνά στις παζολινικές πυγολαμπίδες, καθώς και στις προεκτάσεις που τους έδωσε σεβαστικά ο Ζορζ Ντιντί-Ουμπερμάν, μισό αιώνα αργότερα. Επιστρέφω για να μπορέσω να καταλάβω τη μείζονα μεταβολή που συντελέστηκε και συντελείται ακόμη στη δική μας κοινωνία, μια κοινωνία αγροτοποιμένων, εργατών, λαϊκών, τεχνιτών, και αργότερα εγγράμματων επιβατών του κοινωνικού ασανσέρ, ιδίως μετά τη χαμένη άνοιξη του ’60 και τον κατοπτρισμό της στο ’80.
Ποια μεταβολή; Την καταστροφή. Προτού καλά καλά σχηματιστούν και παγιωθούν τα μικρομεσαία στρώματα, καταστράφηκαν από το κόμμα του χρηματιστηρίου και τη μεγάλη χρεοκοπία, την κρίση-ευκαιρία, την τερατώδη αναδιάρθρωση κεφαλαίου που γδέρνει σαν χαλαζόπτωση τις ασκεπείς κεφαλές των πτωχευμένων μικροαστών, των ξέπνοων μικρομεσαίων, των new wave λαϊκών, σκέλεθρα πια χωρίς επάγγελμα, χωρίς τα χρειώδη, χωρίς τραγούδια, χωρίς γλέντια, χωρίς δεσμούς, χωρίς αυτοπεποίθηση. Χωρίς παρόν. Βαλσαμωμένοι χειριστές της πλατφόρμας του νέτφλιξ, της τράπεζας, του e-gov, του e-food, χαύνοι θεατές επιτελέσεων από λουμπενελίτ κλόουν και φύτρες δωσιλόγων.
Αρκετά σπαρακτική
Θυμάμαι πάντα τα νυκτερινά τηλεφωνήματα του σοφού Σπύρου Ασδραχά στο φούντωμα της κρίσης: «Αναδύονται νέες ταξικότητες, καταστρέφονται οι παλιοί σχηματισμοί… Αυτά να δούμε, παιδί μου». Ελπιζε ακόμη στις πυγολαμπίδες ο σοφός ιστορικός. (Ευτυχώς έφυγε χωρίς να δει τον εξευτελιστικό αυτοχειριασμό της Αριστεράς που αγαπούσε.)
Μέχρι να μεταφράσει και την «Κόλαση» του Δάντη, να ολοκληρώσει τους κύκλους της «Θείας Κωμωδίας» ο Γιώργος Κοροπούλης, επιστρέφω στον Παζολίνι:
«Τώρα είναι ανάμνηση του παρελθόντος αρκετά σπαρακτική, κι ένας ηλικιωμένος που έχει τέτοιες αναμνήσεις αδυνατεί να αναγνωρίσει στους σημερινούς νέους τον εαυτό του νέο, και γι’ αυτό δεν έχει πια νόημα η αναπόληση εκείνου του καιρού».
