"Νόμπελ πολέμου" γράφει ο Νίκος Σαραντάκος ("Εφημερίδα των Συντακτών" / "ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ ΓΙΑ ΤΙΣ ΛΕΞΕΙΣ ΚΑΙ ΟΧΙ ΜΟΝΟ", 04.03.26)

 ...............................................................

                        Νόμπελ πολέμου

γράφει ο Νίκος Σαραντάκος ("Εφημερίδα των Συντακτών" / "ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ ΓΙΑ ΤΙΣ ΛΕΞΕΙΣ ΚΑΙ ΟΧΙ ΜΟΝΟ", 04.03.26) 

Από το Σάββατο το βράδυ ήχησαν τα τύμπανα του πολέμου, σύμφωνα με το κλισέ, με την επίθεση των ΗΠΑ και του Ισραήλ εναντίον του Ιράν και τη θανάτωση του ηγέτη της χώρας, του Αλί Χαμενεΐ, καθώς και εκατοντάδων αθώων αμάχων, όπως οι δεκάδες μαθήτριες στο δημοτικό σχολείο που βρισκόταν 600 μέτρα μακριά από μια βάση Φρουρών της Επανάστασης ή η 14μηνη εγγονή του Χαμενεΐ, ένα πολύ επικίνδυνο βρέφος.

Για τον πόλεμο που ξεκίνησε διαβάζετε σε άλλες στήλες· εμείς εδώ θα λεξιλογήσουμε. Η λέξη είναι αρχαία· στον Ομηρο και στην επική γενικά ποίηση απαντά και με τον τύπο «πτόλεμος». Μάλιστα, στο Α της «Ιλιάδας» βλέπουμε και τους δυο τύπους σχεδόν πλάι πλάι: οὔτε ποτ᾽ εἰς ἀγορὴν πωλέσκετο κυδιάνειραν οὔτε ποτ᾽ ἐς πόλεμον, ἀλλὰ φθινύθεσκε φίλον κῆρ αὖθι μένων, ποθέεσκε δ᾽ ἀϋτήν τε πτόλεμόν τε· δεν πήγαινε στην σύνοδον, όπου δοξάζοντ᾽ άνδρες, ούτε στον πόλεμον, και αυτού βαρύλυπ᾽ η καρδιά του ελαχταρούσε την βοήν, την φλόγα του πολέμου, στη μετάφραση του Πολυλά.

Ο τύπος με πτ- επιβιώνει και σε ονόματα: Νεοπτόλεμος, Πτολεμαίος και σε ένα Po-to-re-ma-ta μυκηναϊκό (Πτολεματάς). Η εναλλαγή π/πτ, που τη βρίσκουμε και στο πόλις/πτόλις δεν έχει εξηγηθεί ικανοποιητικά. Στον Ομηρο βρίσκουμε τα εξής επίθετα για τον πόλεμο: ἄγριος, αἱματόεις, ἀργαλέος, ἀλίαστος, δακρυόεις, δήϊος, δυσηλεγής, δυσηχής, κακός, λευγαλέος, ὀϊζυρός, ὀκρυόεις, ὀλοός, ὁμοίιος, πευκεδανός, πολυᾶϊξ, πολύδακρυς, στυγερός, φθισήνωρ (τα τρία διατηρούνται και σήμερα, ακόμα 3-4 τα μαντεύουμε εύκολα, πάντως κανένα δεν είναι καλό).

Στα λατινικά ο πόλεμος ήταν bellum, αλλά οι νεότερες ρωμανικές γλώσσες στράφηκαν σε μια γερμανική ρίζα κι έτσι έχουμε τις λέξεις guerre/ guerra (από την οποία προέρχεται και το αγγλικό war) διότι ήθελαν να αποφύγουν την ομοιότητα του bellum με το bello – ο πόλεμος ποτέ δεν είναι όμορφος. Η ελληνική λέξη δεν πέρασε σε ξένες γλώσσες απευθείας, αλλά από παράγωγά της. Ετσι, τα αγγλικά και τα γαλλικά έχουν όρους όπως polemic/polemique.

Ανάλογα με τα μέσα με τα οποία διεξάγεται, ο πόλεμος μπορεί να είναι συμβατικός, ατομικός/πυρηνικός, χημικός, βιολογικός, ηλεκτρονικός, ψυχολογικός, οικονομικός. Είχαμε παλιότερα τον ψυχρό πόλεμο. Ανάλογα με την εμβέλειά του μπορεί να είναι τοπικός ή παγκόσμιος, ανάλογα με το είδος του μπορεί να είναι εμφύλιος, κατακτητικός, αποικιακός, αμυντικός ή επιθετικός, απελευθερωτικός/εθνικοαπελευθερωτικός, θρησκευτικός ή ιερός. Μπορεί να είναι αστραπιαίος, μπορεί να είναι (ή μάλλον ήταν κάποτε) πόλεμος χαρακωμάτων. Στις μέρες μας μπορεί να είναι και υβριδικός.

Το πρωτοφανές στον τωρινό πόλεμο είναι ότι οι Αμερικανοί φονιάδες χτύπησαν και θανάτωσαν τον ηγέτη ανεξάρτητου κράτους ενώ συνεχίζονταν οι διαπραγματεύσεις μαζί του. Τέτοια μπαμπεσιά δεν έχει προηγούμενο στα διπλωματικά χρονικά, αν και στις οικογένειες της μαφίας συνηθίζεται. Ο πρόεδρος Τραμπ πόζαρε για ειρηνόφιλος και πολύ εκνευρίστηκε που οι ασεβείς Νορβηγοί δεν του απένειμαν το Νόμπελ Ειρήνης πέρυσι. Ενα Νόμπελ πολέμου θα ήταν πιο ταιριαστό.