"Βαλσαμωμένοι χειριστές πλατφόρμας" έγραψε ο Νίκος Γ. Ξυδάκης ("Εφημερίδα των Συντακτών" / ΝΗΣΙΔΕΣ - ΕΝΑ ΒΛΕΜΜΑ, 28.02.26)

 ...............................................................

Βαλσαμωμένοι χειριστές πλατφόρμας

έγραψε ο Νίκος Γ. Ξυδάκης ("Εφημερίδα των Συντακτών" / ΝΗΣΙΔΕΣ - ΕΝΑ ΒΛΕΜΜΑ, 28.02.26) 

Τα μικρομεσαία στρώματα καταστρέφονται από την τερατώδη αναδιάρθρωση κεφαλαίου, που γδέρνει σαν χαλαζόπτωση τις ασκεπείς κεφαλές πτωχευμένων μικροαστών, ξέπνοων μικρομεσαίων, new wave λαϊκών...

Οι βατραχομυομαχίες του κλόουν υπουργού και το αξόδευτο μίσος των συνηγόρων των δωσιλόγων κρύβουν απ’ το βλέμμα μας τους σωρειτομελανίες του πολέμου από τη Σούδα έως τα Στενά του Ορμούζ· κι ακόμη οι αμμοθίνες της ασημαντότητας δεν έχουν παραχώσει τις φωτογραφίες της Καισαριανής, η εκκένωση παραμένει δραστική.

Η μαζική χυδαιότητα και οι ολοένα σπανιότερες ελλάμψεις μου φέρνουν στον νου τις πυγολαμπίδες του Πιερ Πάολο Παζολίνι, του 1975, τον προορατικό επικήδειο για την ιταλική κοινωνία των μεγάλων ανασκιρτήσεων και των διαψευσμένων ελπίδων. Ο Παζολίνι είχε πρωτοαντικρίσει τις πυγολαμπίδες μελετώντας τον Δάντη, φοιτητής στο πανεπιστήμιο, συγκεκριμένα στον όγδοο κύκλο, όπου οι άρχοντες της Φλωρεντίας περιγράφονται σαν πυγολαμπίδες, τα μόνα φώτα στην Κόλαση. Ο νεαρός Παζολίνι επικεντρώθηκε στα ασθενικά φωτάκια των πυγολαμπίδων, στις σπίθες ελπίδας της αντίστασης, σε μια εποχή που κυριαρχούσαν σαν φώτα ο φασισμός και ο πόλεμος.

Το άρ­θρο των πυ­γο­λα­μπί­δων

Οταν το 1975, λίγους μήνες προτού τον συναντήσει ο θάνατος στις νύχτες της Οστια, ο Παζολίνι δημοσίευσε στην Corriere della Sera «Το άρ­θρο των πυ­γο­λα­μπί­δων» («Το κε­νό εξου­σί­ας»), δεν έβλεπε πλέον τις σπίθες ελπίδας, είχαν σβήσει. Με πικρή διαύγεια, ο συγγραφέας περιγράφει την πτώση του λαϊκού πολιτισμού, του πνεύματος της αντίστασης και της ελευθερίας, ψαύει τα νέα δεσμά του καταναλωτισμού, τα νέα πρόσωπα του φασισμού, τον κομφορμισμό, τη συντριβή των λαϊκών τάξεων από την πιο χυδαία μπουρζουαζία. Οι πυγολαμπίδες αφανίστηκαν από τη μόλυνση.

«Στις αρ­χές της δε­κα­ε­τί­ας του εξή­ντα, λό­γω της ατμο­σφαι­ρι­κής ρύ­παν­σης, κυ­ρί­ως, στην ύπαι­θρο και λό­γω της μό­λυν­σης των νε­ρών (των γα­λά­ζιων πο­τα­μών και των διά­φα­νων κα­να­λιών), οι πυ­γο­λα­μπί­δες άρ­χι­σαν να εξα­φα­νί­ζο­νται. Το φαι­νό­με­νο ήταν ανα­πά­ντε­χο και πρω­το­φα­νές. Μέ­σα σε λί­γα χρό­νια οι πυ­γο­λα­μπί­δες δεν υπήρ­χαν πια».

Η αλληγορία είναι προφανής, ωστόσο ο πάντα ευθύς Παζολίνι θα προχωρήσει, μιλά με παρρησία, όχι μόνο για τις χυδαίες ελίτ, αλλά και για τον εκχυδαϊσμένο λαό. Μιλά με πόνο:

«Δεν βρι­σκό­μα­στε πια μπρο­στά, όπως όλοι τώ­ρα πια ξέ­ρουν, σε “νέ­ους και­ρούς”, αλ­λά σε μια νέα επο­χή της αν­θρώ­πι­νης ιστο­ρί­ας, εκεί­νης που οι πε­ρί­ο­δοί της διαρ­κούν χι­λιε­τί­ες. [οι Ιτα­λοί] μέ­σα σε λί­γα χρό­νια έγι­ναν ένας λα­ός εκ­φυ­λι­σμέ­νος, γελοίος, τε­ρα­τώ­δης, εγκλη­μα­τι­κός. Αρ­κεί μο­νά­χα να βγει κα­νείς στον δρό­μο για να το κα­τα­λά­βει. Μα, βέ­βαια, για να καταλάβει αυ­τές τις αλ­λα­γές, πρέ­πει να τον αγα­πά­ει αυ­τόν τον κό­σμο. Εγώ, δυ­στυ­χώς, αυ­τούς τους αν­θρώ­πους της Ιτα­λί­ας τους αγά­πη­σα: τό­σο έξω από τα σχή­μα­τα της εξου­σί­ας (και μά­λι­στα, σε απέλ­πι­δα αντί­θε­ση με αυ­τά), όσο και έξω από τα λαϊ­κί­στι­κα και αν­θρω­πι­στι­κά σχή­μα­τα. Ηταν μια αγά­πη αλη­θι­νή, ρι­ζω­μέ­νη μέ­σα στον τρό­πο μου να υπάρ­χω. Εί­δα λοι­πόν “με τις αι­σθή­σεις μου” την ψυ­χα­να­γκα­στι­κή συ­μπε­ρι­φο­ρά της κα­τα­να­λω­τι­κής δύ­να­μης να πα­ρα­μορ­φώ­νει και να ξα­να­πλά­θει τη συ­νεί­δη­ση του ιτα­λι­κού λα­ού, μέ­χρι του ση­μεί­ου μιας υπο­βάθ­μι­σης χω­ρίς επι­στρο­φή».

Επέστρεφε…

Επιστρέφω συχνά στις παζολινικές πυγολαμπίδες, καθώς και στις προεκτάσεις που τους έδωσε σεβαστικά ο Ζορζ Ντιντί-Ουμπερμάν, μισό αιώνα αργότερα. Επιστρέφω για να μπορέσω να καταλάβω τη μείζονα μεταβολή που συντελέστηκε και συντελείται ακόμη στη δική μας κοινωνία, μια κοινωνία αγροτοποιμένων, εργατών, λαϊκών, τεχνιτών, και αργότερα εγγράμματων επιβατών του κοινωνικού ασανσέρ, ιδίως μετά τη χαμένη άνοιξη του ’60 και τον κατοπτρισμό της στο ’80.

Ποια μεταβολή; Την καταστροφή. Προτού καλά καλά σχηματιστούν και παγιωθούν τα μικρομεσαία στρώματα, καταστράφηκαν από το κόμμα του χρηματιστηρίου και τη μεγάλη χρεοκοπία, την κρίση-ευκαιρία, την τερατώδη αναδιάρθρωση κεφαλαίου που γδέρνει σαν χαλαζόπτωση τις ασκεπείς κεφαλές των πτωχευμένων μικροαστών, των ξέπνοων μικρομεσαίων, των new wave λαϊκών, σκέλεθρα πια χωρίς επάγγελμα, χωρίς τα χρειώδη, χωρίς τραγούδια, χωρίς γλέντια, χωρίς δεσμούς, χωρίς αυτοπεποίθηση. Χωρίς παρόν. Βαλσαμωμένοι χειριστές της πλατφόρμας του νέτφλιξ, της τράπεζας, του e-gov, του e-food, χαύνοι θεατές επιτελέσεων από λουμπενελίτ κλόουν και φύτρες δωσιλόγων.

Αρκετά σπαρακτική

Θυμάμαι πάντα τα νυκτερινά τηλεφωνήματα του σοφού Σπύρου Ασδραχά στο φούντωμα της κρίσης: «Αναδύονται νέες ταξικότητες, καταστρέφονται οι παλιοί σχηματισμοί… Αυτά να δούμε, παιδί μου». Ελπιζε ακόμη στις πυγολαμπίδες ο σοφός ιστορικός. (Ευτυχώς έφυγε χωρίς να δει τον εξευτελιστικό αυτοχειριασμό της Αριστεράς που αγαπούσε.)

Μέχρι να μεταφράσει και την «Κόλαση» του Δάντη, να ολοκληρώσει τους κύκλους της «Θείας Κωμωδίας» ο Γιώργος Κοροπούλης, επιστρέφω στον Παζολίνι:

«Τώ­ρα εί­ναι ανά­μνη­ση του πα­ρελ­θό­ντος αρ­κε­τά σπα­ρα­κτι­κή, κι ένας ηλι­κιω­μέ­νος που έχει τέ­τοιες ανα­μνή­σεις αδυ­να­τεί να ανα­γνω­ρί­σει στους ση­με­ρι­νούς νέ­ους τον εαυ­τό του νέο, και γι’ αυ­τό δεν έχει πια νό­η­μα η ανα­πό­λη­ση εκεί­νου του και­ρού».