..............................................................
«Τα Θρησκευτικά έχουν αντικατασταθή από την αθεϊστικήν προπαγάνδαν»
Ο Δ.Κ. Σβολόπουλος, ρεπόρτερ της εφημερίδας «Ακρόπολις», επισκέφθηκε τη Σοβιετική Ένωση τον Μάιο του 1931 και συνομίλησε με τους επιστήμονες εκεί, θέτοντας τα πρώτα ερωτήματα σχετικά με τη δημόσια εκπαίδευση.
γράφει ο Τάσος Θεοφίλου (www.lifo,gr, 17.10,2026)
ΤΙ ΙΣΧΥΕ ΣΧΕΤΙΚΑ με την ανατροφή των Ρωσόπουλων, ποιος επιβαρυνόταν με τα έξοδα, ποια ήταν η υποχρεωτική εκπαίδευση και πόσο διαρκούσε;
Σύμφωνα με τις απαντήσεις που του δόθηκαν, η ανατροφή των παιδιών αφηνόταν στους γονείς, εκτός από την ανατροφή των παιδιών εκείνων που εισάγονταν στα δημόσια ιδρύματα, πάντοτε με τη συγκατάθεση των γονιών τους.
Η υποχρεωτική εκπαίδευση, από το 1930-1931, διαρκούσε από την ηλικία των 8 έως την ηλικία των 15 ετών. Τα παιδιά δεν επιτρεπόταν να εργαστούν πριν από τα 16. Κατ’ εξαίρεση, επιτρεπόταν η εργασία παιδιών ηλικίας 14 έως 16 ετών, αλλά μόνο για 4 ώρες την ημέρα. Όμως, και τα περισσότερα εργαζόμενα παιδιά από 16 μέχρι 18 ετών φοιτούσαν το βράδυ στις επαγγελματικές σχολές, όπου μάθαιναν κάποια τέχνη.
«Ο κίνδυνος του σεξουαλικού ενστίκτου δεν αποτελεί υπόθεσιν με την οποίαν ημπορούν ν’ απασχοληθούν οι διδάσκαλοι εις την σημερινήν Ρωσσίαν. Άλλως τε υποστηρίζεται υπ’ αυτών ότι, σύμφωνα με τον νόμον του Φρόιντ, το ένστικτον τούτο ατονεί υπό την επίδρασιν του πολιτικού και κοινωνικού ενστίκτου».
«Η νέα κατάστασις, η οποία ευθύς εξ αρχής ετόνισα ότι εδημιουργήθη εις την Ρωσσίαν, δεν άφησεν άθικτον και το σχολείον. Έχω υπ’ όψιν μου την νέαν μεταρρύθμισιν, η οποία επεβλήθη από του παρελθόντος Οκτωβρίου εις την εκπαίδευσιν, το νέον σύστημα το οποίον διετάχθη και ανέλαβε να εφαρμόση ο στρατιωτικός Μπουμπνώφ, αντί του διανοουμένου και επί μακρά έτη υπουργού Λουνατσάρσκυ.
Αλλ’ ας αφήσωμεν τα πρόσωπα και ας έλθωμεν εις το σύστημα ή μάλλον ας εισέλθωμεν εις το σχολείον».
«Πτωχέ Ντάλτον, εάν έβλεπες την μέθοδόν σου εφαρμοζομένην»
Ο Έλληνας δημοσιογράφος δεν θα ξεχνούσε ποτέ την πρώτη εντύπωση που είχε από το πρότυπο σχολείο της Πετρούπολης. Έτυχε, μάλιστα, να αρχίσει την επίσκεψή του από την αίθουσα της Μουσικής. Ήταν η ώρα του πιάνου. Οι μαθητές που υποτίθεται ότι ξεχώριζαν για το καλλιτεχνικό τους ταλέντο ήταν ανεβασμένοι άλλοι πάνω στις καρέκλες, άλλοι στα παράθυρα, και δύο –οι πιο μουσόληπτοι, φαίνεται– είχαν σκαρφαλώσει πάνω στο πιάνο!
«Τίποτε το εξαιρετικόν και τίποτε το ασύνηθες. Η εμφάνισίς μας, μαζί με τον αρμόδιον της σχολής, ουδόλως μετέβαλε την στάσιν των. Μας ετραγούδησαν μόνον τον ύμνον της Διεθνούς ζωηρότατα και ενθουσιωδέστατα».
Κατάλαβε αργότερα ότι αυτό ήταν σύνηθες για το συγκεκριμένο σύστημα. Γιατί και στην αίθουσα της Γεωγραφίας, τα πράγματα την ώρα του μαθήματος εξελίσσονταν πάντα με την ίδια «κομμουνιστική τάξη». Το ίδιο συνέβαινε και στο ξυλουργείο του σχολείου, με την ίδια ελευθερία.
Στη νέα Ρωσία είχαν ως βάση της εκπαίδευσης, όπως τόνιζαν στον επισκέπτη, τη μέθοδο του Ντάλτον. Ο ρόλος του δασκάλου περιοριζόταν στο να δίνει το θέμα, το οποίο οι μαθητές έπειτα, χωρισμένοι σε ομάδες των τριών ή τεσσάρων, το επεξεργάζονταν στα μικρά τραπεζάκια τους, καθώς τα θρανία είχαν καταργηθεί.
«Η επεξεργασία διαρκεί, αναλόγως του μαθήματος, τέσσαρας ή πέντε ημέρας και κατόπιν εκλέγεται από κάθε ομάδα ένας, ο οποίος αναλαμβάνει να το αναπτύξη, να δεχθή τας αντικρούσεις των συμμαθητών του και τας διαλογικάς συζητήσεις. Πτωχέ Ντάλτον, εάν έβλεπες την μέθοδόν σου εφαρμοζομένην».
Οι αίθουσες μαθημάτων στα σχολεία της νέας Ρωσίας ήταν μοναδικές στον κόσμο. Μια απόλυτη ελευθερία, που ούτε ο Ρουσό δεν φαντάστηκε, επιβαλλόταν από πάνω. Στους τοίχους υπήρχαν κάθε είδους σχέδια, κάθε εκδήλωση της παιδικής σκέψης, κάθε σχήμα. Ο Λένιν φυσικά κυριαρχούσε, ακολουθούσε ο Στάλιν και ο Βοροσίλοφ. Και γύρω γύρω στους τοίχους βρίσκονταν οι απαραίτητες επιγραφές:
«Είμαστε παιδιά του Οκτώβρη».
«Μη λησμονείτε τον Λένιν».
«Μη στολίζετε το χριστουγεννιάτικο δέντρο, γιατί σας αναστατώνει τις ιδέες».
Το μάθημα της Κοινωνιογνωσίας
Κάθε σχολείο στη Ρωσία είχε το υποχρεωτικό μάθημα της Κοινωνιογνωσίας, στο οποίο δινόταν ιδιαίτερη σημασία. Το μάθημα της Κοινωνιογνωσίας αποσκοπούσε στο να διαμορφώσει το παιδί κομμουνιστικά. Το μάθημα αφορούσε την Ιστορία της Ρωσίας, η οποία άρχιζε από τον Οκτώβριο του 1917, όταν κηρύχθηκε η Επανάσταση.
«Προ του 1917 δεν υφίσταται ιστορία Ρωσσίας διά τον μαθητήν της προλεταριακής Δημοκρατίας. Αυτή η Ρωσσία ενεκλείσθη εις τα μουσεία».
Αλλά το μάθημα της Κοινωνιογνωσίας επεκτεινόταν, θα μπορούσε να πει κανείς, και στο πεδίο της εφαρμογής. Δηλαδή, το σχολείο αποτελούσε, τρόπον τινά, και μια μικρή κομμουνιστική δημοκρατία. Οι μικροί μαθητές είχαν τις «Σαμπράνιές» τους (σ.σ.: συνελεύσεις), στις οποίες αγόρευαν, συσκέπτονταν, έπαιρναν αποφάσεις και καθόριζαν την τάξη του σχολείου, καθώς και τις επιβαλλόμενες ποινές «εις τους παρεκτρεπομένους μαθητάς, τους οποίους τιμωρεί όχι ο διδάσκαλος, αλλά οι συμμαθηταί των».
Όλα τα σχολεία στη Ρωσία ήταν μεικτά. Αγόρια και κορίτσια μαζί, χωρίς καμία απολύτως διάκριση, έστω και την παραμικρότερη, μάθαιναν, έπαιζαν, συσκέπτονταν και γυμνάζονταν με απόλυτη ελευθερία.
Σχετικά με αυτό το ειδικό μάθημα της Κοινωνιογνωσίας υπήρχε σε κάθε σχολείο μια πλουσιότατη βιβλιοθήκη, μαρξιστική κατά ενενήντα τοις εκατό. Ο απεσταλμένος της «Ακροπόλεως» δεν ήξερε τι κατάφερναν να μάθουν οι μικροί αυτοί Ρώσοι στα τέσσερα πρώτα χρόνια της υποχρεωτικής εκπαίδευσής τους, η οποία γινόταν με τον τρόπο που αναφέρθηκε παραπάνω. Σε κάθε περίπτωση, γνώριζαν λεπτομερώς την ιστορία της Επανάστασης, του Λένιν και του Κόμματος από το δωδέκατο έτος της ηλικίας τους.
Βέβαια, η ρωσική γλώσσα είχε απλοποιηθεί από τους μπολσεβίκους με πολύ τολμηρό τρόπο. Είχαν αφαιρεθεί γράμματα από το αλφάβητο και η ορθογραφία της σχεδόν είχε καταργηθεί ολοκληρωτικά.
Αλλά, παρ’ όλα αυτά, είχε γίνει άραγε η ρωσική γλώσσα τόσο απλή και εύκολη;
«Διότι κατά το εκπαιδευτικόν σύστημα, το εφαρμοζόμενον σήμερον εν Ρωσσία, οι μικροί μαθηταί τον περισσότερον χρόνον των περιέργων σπουδών των τον αφιερώνουν εις μαθήματα και πρακτικάς γνώσεις, εξυπηρετούσας το πολιτικόν κυρίως μέρος του καθεστώτος, και κατά δεύτερον λόγον την άλλην κατάρτισιν».
Τα Θρησκευτικά και το σεξουαλικό ένστικτο
Το μάθημα των Θρησκευτικών είχε καταργηθεί εντελώς από όλα τα σχολεία της Ρωσίας. Όχι μόνο είχε καταργηθεί, «αλλά και έχει αντικατασταθή από την αθεϊστικήν προπαγάνδαν, η οποία εντατικώς εργάζεται, με αποτελέσματα μάλιστα αξιοσημείωτα».
Στο μουσείο αυτού του ίδιου πρότυπου σχολείου έδειξαν στον Σβολόπουλο έναν στατιστικό πίνακα έρευνας που είχαν κάνει σχετικά με τις θρησκευτικές πεποιθήσεις των μαθητών. Σύμφωνα με αυτόν, το ποσοστό των άθεων μαθητών, κατά την τελευταία στατιστική του σχολείου, έφτανε το 84,5% ανάμεσα στα αγόρια και το 64% ανάμεσα στα κορίτσια. Το αποτέλεσμα αυτό, μέχρι εκείνη την ημέρα, δεν θεωρούνταν και τόσο ικανοποιητικό.
Όλα τα σχολεία στη Ρωσία ήταν μεικτά. Αγόρια και κορίτσια μαζί, τόσο στην πρώτη τετρατάξια σχολή όσο και στη δεύτερη, την πεντατάξια, αλλά και σε όλα τα πανεπιστήμια διαφόρων ειδών που υπήρχαν –γιατί στη Ρωσία, εκτός από το ακαδημαϊκό πανεπιστήμιο, υπήρχε και το εργατικό και το πρακτικό και το κομμουνιστικό, δηλαδή της προπαγάνδας–, χωρίς καμία απολύτως διάκριση, έστω και την παραμικρότερη, μάθαιναν, έπαιζαν, συσκέπτονταν και γυμνάζονταν με απόλυτη ελευθερία.
Σχολείο αρ. 9 στη Μόσχα, 1930.
«Ο κίνδυνος του σεξουαλικού ενστίκτου δεν αποτελεί υπόθεσιν με την οποίαν ημπορούν ν’ απασχοληθούν οι διδάσκαλοι εις την σημερινήν Ρωσσίαν. Άλλως τε υποστηρίζεται υπ’ αυτών ότι, σύμφωνα με τον νόμον του Φρόιντ, το ένστικτον τούτο ατονεί υπό την επίδρασιν του πολιτικού και κοινωνικού ενστίκτου. Μικρά πράγματα, τα οποία δεν είναι δυνατόν ν’ απασχολήσουν τους επί κεφαλής της νέας γενεάς».
Εξάλλου, το είπαν στον Έλληνα ρεπόρτερ απερίφραστα: το Κράτος ήταν το μόνο που δεν μπορούσε να ενδιαφερθεί για το ζήτημα του έρωτα στη Ρωσία· ενδιαφερόταν για άλλα πράγματα και είχε άλλους αντικειμενικούς σκοπούς. Ειδικά στην εκπαίδευση, οι σκοποί που είχε θέσει τότε ήταν πολιτικοί και επαναστατικοί. Αυτό που επιδίωκε τότε ήταν να κάνει τον πολίτη κομμουνιστή και επαναστάτη, για να τον χρησιμοποιήσει για τους άλλους γενικότερους σκοπούς του.
«Πρέπει να ομολογηθή ότι η προσπάθεια των τελευταίων ιδίως χρόνων προς ανέγερσιν σχολείων και προς καταπολέμησιν του αναλφαβητισμού είναι εις την δημοκρατίαν των Σοβιέτ τεραστία».
Μια ματιά και στα άλλα σχολεία
Ο Σβολόπουλος μπήκε σε πολλά σχολεία στη Ρωσία, εύκολα και χωρίς κόπο, κατά τη διάρκεια της εκεί παραμονής του. Άλλωστε, υπήρχε τέτοια αφθονία. «Διότι πρέπει να ομολογηθή ότι η προσπάθεια των τελευταίων ιδίως χρόνων προς ανέγερσιν σχολείων και προς καταπολέμησιν του αναλφαβητισμού είναι εις την δημοκρατίαν των Σοβιέτ τεραστία».
Αλλά αν όλη αυτή η προσπάθεια είχε σκοπούς που αφορούσαν την εξυπηρέτηση του συστήματος και την ενίσχυση του σκληρού πειραματισμού τους, ο οποίος μέχρι τότε, κατά τον Έλληνα δημοσιογράφο, δεν παρουσίαζε ενθαρρυντικά αποτελέσματα, το γεγονός ότι ανεγείρονταν σχολεία, ότι δημιουργούνταν σχολεία με την επίταξη σπιτιών που είχαν μέχρι τότε αποφύγει αυτό το μέτρο, ότι από τις σχολές αποφοιτούσαν μαζικά κομμουνιστές δάσκαλοι και στέλνονταν σε ολόκληρη τη Ρωσία, καθώς και το γεγονός ότι δινόταν αγώνας κατά του αναλφαβητισμού, ήταν πράγματα που η αντικειμενική έρευνά του δεν μπορούσε να μην τα σημειώσει.
«Ιδίως ο αναλφαβητισμός εκτυπήθη και κτυπάται κατακέφαλα. Τα καθιδρύματα “Λικμπέζ” (εκκαθάρισις αναλφαβητισμού) περιελάμβανον κατά το 1927-28 1,3 εκατομμύρια ατόμων. Κατά το 1928-29 περιελάμβανον 2,7 εκατομμύρια ατόμων. Κατά το 1929-30 περιελάμβανον 10,5 εκατομμύρια ατόμων. Υπολογίζεται δε ότι κατά το 1931 εις τα καθιδρύματα “Λικμπέζ” θα περιλαμβάνωνται 25 περίπου εκατομμύρια ατόμων. Είναι μία εργασία αύτη, την οποίαν ουδείς δύναται να τους την αμφισβητήση».
Στη Μόσχα και στην Πετρούπολη, ο Δ.Κ. Σβολόπουλος επισκέφθηκε περισσότερα από δέκα σχολεία, μεταξύ των οποίων και εκείνα που χαρακτηρίζονταν πρότυπα. Συμφωνούσε ότι, επί τσαρικού καθεστώτος, η εκπαίδευση αποτελούσε στίγμα και ότι η αδιαφορία για την εκπαίδευση του λαού ήταν εγκληματική. Από τους τριακόσιους Ρώσους, οι διακόσιοι ήταν αναλφάβητοι.
«Τίθεται όμως το ερώτημα: Ότι διά να θεραπεύσωμεν μίαν κοινωνίαν τυφλών, είναι απαραίτητον άρα γε να την καταστήσωμεν κοινωνίαν διεφθαρμένων και επικινδύνων ανθρώπων; Είναι, φαίνεται, τραγική η μοίρα της ρωσσικής φυλής. Από της Σκύλλης εις την Χάρυβδιν».
