"Η αταξία των ανθρώπων οφείλεται στη τάξη των πραγμάτων..." Jacques Prevert (1900 - 1977)

............................................................... 

"Η αταξία των ανθρώπων οφείλεται στη τάξη των πραγμάτων..."

"Le desordre des hommes c est dans l ordre des choses"

           Jacques Prevert (1900 - 1977)

Ανθολόγιο ρήσεων και αποφθεγμάτων του Πολ Βαλερύ (1871- 1945) - από τον φίλο στο fb Σπύρο Αντωνόπουλο (facebook, 6.8.2024)

.............................................................

 

              ΠΩΛ ΒΑΛΕΡΥ (1871- 1945)

Είπε (μεταξύ των άλλων) : *

Ο καλύτερος τρόπος να κάνεις τα όνειρά σου να βγουν αληθινά είναι να ξυπνήσεις.

!*~!*~!*~!*

Αγάπη σημαίνει να αισθάνεσαι πως παρά τη θέλησή σου παραχώρησες στον άλλον ό, τι ήταν μόνο για σένα.

!*~!*~!*~!*

Δεν «αγαπάμε» αυτό που γνωρίζουμε ολοκληρωτικά. Ο έρωτας απευθύνεται σ’ αυτό που κρύβεται μέσα στο αντικείμενό του.

!*~!*~!*~!*

Η ιδέα ότι «ο χρόνος είναι χρήμα» αποτελεί το αποκορύφωμα της χυδαιότητας. Ο χρόνος είναι ωρίμανση, ταξινόμηση, τελειότητα.

!*~!*~!*~!*

Ο αριθμός των εχθρών μας αυξάνεται στο βαθμό που αυξάνεται η σπουδαιότητά μας. –Το ίδιο συμβαίνει και με τον αριθμό των φίλων μας.

!*~!*~!*~!*

Πολιτική είναι η τέχνη να εμποδίζεις τους ανθρώπους να ανακατεύονται με όσα τους αφορούν

!*~!*~!*~!*

Η δόξα πρέπει να αποκτάται ως υποπροϊόν

!*~!*~!*~!*

Το πόσο αγνοούμε τον εαυτό μας, το συνειδητοποιούμε ξαναδιαβάζοντας δικά μας κείμενα.

!*~!*~!*~!*

Αν ένα πουλί μπορούσε να πει με ακρίβεια τι τραγουδάει,

γιατί τραγουδάει, και τι είναι αυτό που το κάνει να τραγουδάει,

δε θα τραγούδαγε»

!*~!*~!*~!*

Πρέπει, κατά κάποιον τρόπο, να τιμούμε, να σεβόμαστε τις δυσκολίες που παρουσιάζονται. Μια δυσκολία είναι ένα φως. Μια ανυπέρβλητη δυσκολία είναι ένας ήλιος.

!*~!*~!*~!*

Ποίηση είναι η ανάπτυξη ενός επιφωνήματος

!*~!*~!*~!*

Η αδυναμία της δύναμης είναι ότι δεν πιστεύει παρά στη δύναμη.

!*~!*~!*~!*

Θα ήθελα ένα έθνος να είχε την πολιτική του πιθανού μέλλοντος και όχι του παρελθόντος του.

!*~!*~!*~!*

Η Ευρώπη είναι γεμάτη από ταυτόχρονες αψίδες θριάμβου που το άθροισμά τους είναι μηδέν. Όχι όμως και το άθροισμα των μνημείων στους νεκρούς.

!*~!*~!*~!*

Η πιο μεγάλη απόλαυση είναι το πλησίασμα της απόλαυσης.

!*~!*~!*~!*

Πολιτική είναι ο χειρισμός του περισσότερου από το λιγότερο, του τεράστιου αριθμού από τον μικρό, του πραγματικού από τις εικόνες και τις λέξεις.

!*~!*~!*~!*

Μια εκπαίδευση που δεν σου διδάσκει να θέτεις στον εαυτό σου ερωτήματα είναι κακή. Ο μαθητής πρέπει να ρωτά, όχι ο δάσκαλος.

!*~!*~!*~!*

Η μνήμη είναι το μέλλον του παρελθόντος.

!*~!*~!*~!*

Το να φιλοσοφείς με στίχους ήταν και είναι ακόμα σαν να θέλεις να παίξεις τόμπολα με τους κανόνες του σκακιού.

!*~!*~!*~!*

Για έναν ποιητή, το θέμα ποτέ δεν είναι να πει ότι βρέχει. Το θέμα είναι ...να δημιουργήσει βροχή.

!*~!*~!*~!*

Οι περισσότεροι άνθρωποι έχουν μια τόσο αόριστη ιδέα για την ποίηση, που αυτή η ίδια η αοριστία της ιδέας τους είναι γι’ αυτούς ο ορισμός της ποίησης.

!*~!*~!*~!*

Πόλεμος είναι όταν αλληλοσκοτώνονται άνθρωποι που δεν γνωρίζονται μεταξύ τους, επειδή κάποιοι άλλοι, που γνωρίζονται καλά μεταξύ τους, δεν κατάφεραν να συνεννοηθούν.

!*~!*~!*~!*

Ο φασισμός αρχίζει με τη σκέψη ότι όλοι οι άλλοι είναι ανόητοι."

!*~!*~!*~!*

"Οι μεγάλοι άνδρες εμπιστεύονται μόνο την κρίση τους, το ίδιο όμως κάνουν και οι ηλίθιοι."

!*~!*~!*~!*

Επιλογές από τα βιβλία:

ΣΚΕΨΕΙΣ ΚΑΙ ΑΦΟΡΙΣΜΟΙ Εκδόσεις ΡΟΕΣ 2007

Επιλογή από το έργο του (Οι Στοχασμοί) Εκδόσεις Στιγμή, 1996

(Φωτό: Rainer Maria Rilke and Paul Valery)

*Σημείωση: Το "ανθολόγιο" και η ως άνω φωτογραφία από τον φίλο στο fb Σπύρο Αντωνόπουλο (facebook, 6.8.2024)

Θεόδωρος Τερζόπουλος: "Η ζωή είναι μια παρένθεση μέσα στη μεγάλη επικράτεια του θανάτου" συνέντευξη (αποσπάσματα) στην "Athinorama team" ("Αθηνόραμα" τ.1215, 9-15.5.2024)

 ...............................................................

Θεόδωρος Τερζόπουλος: "Η ζωή είναι μια παρένθεση μέσα στη μεγάλη επικράτεια του θανάτου"

Το θέατρο Άττις του Θεόδωρου Τερζόπουλου συμπληρώνει 40 χρόνια λειτουργίας και ανοίγεται σε νέους στοχασμούς. Διαβάστε όσα μας είπε ο κορυφαίος δημιουργός με αφορμή τις πολυαναμενόμενες παραστάσεις «Περιμένοντας τον Γκοντό» στη Στέγη (15-19/5) και «Ορέστεια» στην Επίδαυρο (12-13/7).

συνέντευξη στην "Athinorama team" ("Αθηνόραμα" τ.1215,  9-15.5.2024)

"...Ο χρόνος δεν αφήνει τίποτα αναλλοίωτο, αλλάζει τις σκέψεις, τα συναισθήματα, τα όνειρα, τη μνήμη. Σ’ εσάς τι έχει αλλάξει;

Είδα ξανά τα πράγματα αλλιώς. Είδα ότι είμαστε φθαρτοί. Λέμε πρώτα να έχεις την υγειά σου, αλλά δεν το εννοούμε. Μόνο όταν έρθεις αντιμέτωπος με το θάνατο καταλαβαίνεις τι γίνεται και τότε αποκτά μια σημασία το να έχουμε την υγεία μας. Έχω αντιληφθεί πλήρως το βαθύ νόημα αυτού που λέει ο Ηράκλειτος: "νέος εφ’ ημέρη", δηλαδή να είσαι "κάθε μέρα νέος". Πρέπει να φτιάχνουμε μνήμη μεγάλης αντοχής και διάρκειας κι αυτό μπορούμε να το κάνουμε με την τέχνη. Η μνήμη μπορεί κι αυτή να φθείρεται και να γεννά. Ο καλλιτέχνης πρέπει να γυρίζει, να βλέπει, να μυρίζει, να ακούει, να αισθάνεται, να αντιλαμβάνεται ό,τι όλα αλλάζουν είτε προς τον Ουρανό, είτε προς τον Άδη.

Αναφερθήκατε στη μνήμη. Ποια είναι η σχέση της με την ανάμνηση;

Είναι δύο διαφορετικά πράγματα. Η ανάμνηση είναι μια εικόνα που έχει τη μορφή που μας συμφέρει. Συνήθως έχουμε καλές αναμνήσεις. Ποτέ δεν μιλάμε για τα τραύματά μας ή το θάνατο και δεν γράφουμε για την τρίτη ηλικία. Λίγα έργα τέχνης γίνονται για τις αρρώστιες και τα φάρμακα, για την γκρίζα ζώνη της ανθρώπινης ύπαρξης. Με κάποιον τρόπο θέλουμε να φτιάξουμε τον δικό μας κόσμο-σωσίβιο γιατί όλος ο δυτικός πολιτισμός είναι εδραιωμένος πάνω στην ιδέα της αποφυγής του θανάτου. Η ζωή είναι μια παρένθεση μέσα στη μεγάλη επικράτεια του θανάτου.

Περισσότερο από τις άλλες τέχνες η ποίηση, ίσως, είναι αυτή που δεν φοβάται να μιλήσει για το φθαρτό και την έννοια του θανάτου.

Νομίζω πως έτσι είναι. Οι παραστατικές τέχνες την αποφεύγουν. Το θέατρο την προσέγγισε μέσα από την "τρέλα" του Αρτό. Ο Αρτό, ο Γκροτόφσκι, ο Μέγερχολντ, ο Κάντορ, αυτός ο άξονας των μεγάλων δημιουργών άγγιξε την ιδέα αυτή απενοχοποιημένα μέσα από κείμενα και χαρακτήρες.

Το "Περιμένοντας τον Γκοντό" του Μπέκετ και η "Ορέστεια" του Αισχύλου, που επιλέξατε να σκηνοθετήσετε, βάζουν το θάνατο δίπλα στη ζωή;

Ο Σάμιουελ Μπέκετ είναι μεγάλος συγγραφέας. "Παίζει" με τη ζωή μέσα σε αυτή την γκρίζα ζώνη με σαρκασμό. Στο "Περιμένοντας τον Γκοντό" που σκηνοθέτησα με Ιταλούς ηθοποιούς, αυτό το "περιμένοντας" είναι πολύ απαισιόδοξο, αλλά και αισιόδοξο επειδή έχει να κάνει με την έννοια του χρόνου. Αν μπορούμε να πούμε ότι υπάρχει Θεός, για τον Μπέκετ είναι ο χρόνος, η στασιμότητα, η αναμονή. Όταν είναι καθηλωμένος σε ένα σημείο, ο Φύλακας στην "Ορέστεια" του Αισχύλου είναι μπεκετικός. Είναι σαν όλος ο Μπέκετ να πηγάζει από τον Φύλακα. Στην παράσταση της "Ορέστειας" που θα παρουσιάσουμε στην Επίδαυρο σε παραγωγή του Εθνικού Θεάτρου, στις 12 και 13 Ιουλίου, ο χρόνος ανοίγει τόσο που βρίσκεσαι μέσα στα μεσοδιαστήματά του. Ο χώρος γίνεται ο χρόνος· γίνεται το γέννημά του και ο χρόνος, πια, δεν είναι απλώς το τέμπο, αλλά ένα συγκλονιστικό σύνολο πραγμάτων.

Έτσι, αντιλαμβανόσασταν πάντα τη σχέση χώρου-χρόνου, αλλά και την έννοια της υπέρβασης;

Έτσι τον αντιλαμβανόμουν: ο χρόνος δημιουργεί το χώρο και η ενέργεια δημιουργεί σκηνικό χώρο. Γι’ αυτό δεν έβαζα τραπέζια, καρέκλες και κουζίνες μέσα στα σκηνικά των παραστάσεων μου και γι’ αυτό είμαι αντιρεαλιστής. Η υπέρβαση είναι κάτι μεγάλο και δυστυχώς είναι παρεξηγημένη η έννοια της. Είναι η μεγέθυνση του χρόνου. Δηλαδή, μπορεί να κοιτιόμαστε ώρες ολόκληρες και να προσπαθεί ο ένας να ανιχνεύσει το λαβύρινθο που έχει ο άλλος, να διαισθανθούμε τι γίνεται μέσα στον άλλον. Υπάρχει πάντα η αγωνία για την υπέρβαση.

Στο "Περιμένοντας το Γκοντό", που έκανε πρεμιέρα στο θέατρο Στόρτσι της Μοντέα και τώρα θα δούμε στη Στέγη, τοποθετήσατε στον σκηνικό χώρο ένα μαύρο τετράγωνο που παραπέμπει στο εικαστικό έργο του Καζιμίρ Μάλεβιτς. Ποιος είναι ο συμβολισμός αυτού του σκηνικού ορίζοντα που δημιουργήσατε;

Ο Μάλεβιτς και οι άλλοι Ρώσοι σουμπρεματιστές με έχουν επηρεάσει βαθύτατα. Στην παράσταση έχω δημιουργήσει μια εγκατάσταση που χωρίζεται σε τέσσερα τεταρτημόρια, τα οποία δημιουργούν ένα σταυρό. Οι ηθοποιοί παίζουν στη μέση του σταυρού κι από το βάθος βγαίνει ο Λάκι. Από πάνω, σκίζει την επιφάνεια με ένα μαχαίρι ο Πόντζο και παίζουν σταυροειδώς. Μετά, μέσα από μια τρύπα στο κέντρο του σταυρού, έρχεται ο νεαρός. Γιατί επέλεξα το σταυρό; Κάθε λαός βλέπει την ερημιά του μπεκετικού no land με διαφορετικό τρόπο. Όταν συζητήσαμε γι’ αυτό το θέμα, το τοπίο με τον ανοιχτό γκρίζο ορίζοντα, οι ηθοποιοί μου είπαν διάφορα πράγματα για τη μοναξιά που αισθάνονται με τον καθολικισμό και πόσο τους έχει επηρεάσει αρνητικά. Μπορώ να καταλάβω την ερημιά που δημιουργεί το σύστημα, τον τρόπο με τον οποίο απομονώνει τους ανθρώπους. Τη μοναξιά την αισθάνεται και τη βιώνει ο καθένας με διαφορετικό τρόπο.

Γιατί επιλέξατε τους συγκεκριμένους ηθοποιούς;

Οι Σισιλιάνοι βετεράνοι ηθοποιοί Έντσο Βελτράνο και Στέφανο Ράντισι είναι λαϊκοί ηθοποιοί, είναι σαν να λέμε ο Τοτό και ο Φερναντέλ ή οι δικοί μας Λογοθετίδης και Αυλωνίτης. Φαντάζεσαι ένα Γκοντό με αυτούς τους δυο Έλληνες ηθοποιούς; Θα ήταν το χιτ του 20ού αιώνα. Ο Μπέκετ στο στόμα λαϊκών ηθοποιών ηχεί αλλιώς κι εγώ δεν τον ιδεολογικοποιώ. Δεν μεθερμηνεύω το έργο δήθεν ιντελεκτουέλ και πνευματικοποιώντας το. Το ερμηνεύω εντελώς λαϊκά και εκεί ο Μπέκετ κάθεται καλύτερα. Ο κόσμος γελάει στην παράσταση και στο τέλος κλαίει. Το φορτίο που έχει, μέσα στην απλότητά του, το έργο είναι απίστευτο και δεν πρέπει να το χάσεις. Στην παράσταση παίζουν ακόμα ο Πάολο Μουζίο, με τον οποίο έκανα παλιότερα την "Έρημο", ο Ρόκο Ανακρόλα και ο Τζούλιο Σέρμπιο, δισέγγονος του μεγάλου ηθοποιού του Φελίνι και του Παζολίνι. Αυτό το έργο θέλει μεγάλους ηθοποιούς και απενοχοποιημένους, χρειάζεται την ανθρωπινότητα. Το έργο γράφτηκε αμέσως μετά το Άουσβιτς. Τι μπορεί να περιμένει κανείς μετά το Άουσβιτς; Τίποτα.

Μάλλον, ο άνθρωπος δεν μαθαίνει από τα λάθη του.

Σήμερα βρισκόμαστε στα πρόθυρα του τρίτου παγκοσμίου πολέμου και το Άουσβιτς υπάρχει παντού, ζούμε το Άουσβιτς της τεχνολογίας. Υπάρχει ήδη η κατάλυση της ανθρώπινης φύσης, του ανθρωπισμού. Ο άνθρωπος αρχίζει και αποευαισθητοποιείται. Δεν λειτουργούν οι βασικές αισθήσεις, δεν κοιταζόμαστε, δεν γελάμε, δεν τραγουδάμε, δεν κλαίμε. Ακόμα και τα δάκρυα είναι επαναστατική πράξη. Η καθημερινότητα κάνει τον άνθρωπο μίζερο και κλειστοφοβικό. Ο καθένας είναι κλειστός στα μικρά του ζητήματα με ένα κινητό στο χέρι, εκμηδενισμένος. Πάντα είχαμε πολέμους, αλλά ο άνθρωπος ήταν εκεί!

Πιστεύετε πως έχουμε μπει οικειοθελώς σ’ αυτήν την κατάσταση που περιγράφετε;

Οικειοθελώς δεν μπαίνεις αν έχεις αντιστάσεις κι εμείς δεν έχουμε. Η καθημερινότητα και η ίδια η ζωή σε κάνει να μην αντέχεις. Είναι λίγες οι εξαιρέσεις που αντέχουν και που έχουν κριτική σκέψη και κρίση. Όπου πάνε όλοι πάμε και εμείς. Έχει καταρρεύσει η παιδεία, ο άνθρωπος είναι ασώματος, ακέφαλος, ένα μόρφωμα.

Με αυτά τα δεδομένα ποια σχέση μπορεί να δημιουργηθεί ανάμεσα στο θεατή και τον καλλιτέχνη στο μέλλον;

Με έχει προβληματίσει πάρα πολύ η συμπεριφορά του κοινού, το τι σκέφτεται ο θεατής όταν χειροκροτεί. Βλέποντας αυτό που συμβαίνει στην σκηνή τι σκέφτεται, άραγε θυμάται κάτι άλλο δικό του; Αυτό είναι ένα πεδίο ανεξιχνίαστο. Οι ηθοποιοί την ώρα της παράστασης εκτίθενται, θέτουν προβλήματα, ερωτήματα. Ο θεατής είναι μουγκός στην πλατεία, είναι η σφίγγα του θεάτρου. Σ’ αυτό το λαβύρινθο δεν μπορούμε να μπούμε εμείς, οι καλλιτέχνες, μόνο οι ψυχαναλυτές θα μπορούσαν να ασχοληθούν με αυτό το φαινόμενο. Μέσα στα χρόνια βλέπω τον θεατή να μην συγκινείται με τον ίδιο τρόπο που συγκινούνταν πριν από τριάντα χρόνια. Τότε, συνδεόταν οντολογικά με κάποια πράγματα της κοινωνίας της ύπαρξης. Τώρα πια βλέπω σιγά σιγά κάποιους θεατές να παγώνουν, να χειροκροτούν αυτοχειροκροτούμενοι. Έχουν αντιστραφεί οι όροι, έχει αποπροσανατολιστεί η βαθιά "σωματική" σχέση, γιατί δεν βλέπουν ανθρώπους, αλλά περιγράμματα των εξωτερικών κινήσεων. Έχει τελειώσει η βαθιά σχέση με την τέχνη. Δεν υπάρχει πλέον η arte povera, οι συμβολισμοί, ο Μπόις, ο Κουνέλης, ο Καντόρ και άλλοι καλλιτέχνες που έψαχναν. Τώρα είναι όλα σχηματικά, εξωτερικά και επηρεασμένα από τη διαφήμιση. Παλιότερα ήταν προέκταση της τηλεόρασης, τώρα είναι προέκταση του διαφημιστικού σποτ. Βλέπεις παραστάσεις σαν διαφημιστικά σποτ τη στιγμή που η εικονική πραγματικότητα έχει υπερισχύσει και στην τέχνη. Το ζωντανό θέατρο αρχίζει να γίνεται εικονική πραγματικότητα για να αρέσει και για να δουλεύει το box office...

...Τι είναι για εσάς η "Ορέστεια";

Η "Ορέστεια" του Αισχύλου είναι ο πιο βαθύς μύθος· αντίστοιχος υπάρχει στο Θιβέτ την ίδια εποχή. Στην παράσταση που θα δείτε στην Επίδαυρο το κλειδί είναι η ματιά του Φύλακα, τον οποίο ερμηνεύει ο Τάσος Δήμας. Καμένος από το λιοπύρι, από την υγρασία, άλλα βλέπει και άλλα σκέφτεται. Βλέπει την κατάρρευση των Μυκηνών και μαζί την κατάρρευση της μητριαρχίας και τη γέννηση της υποτιθέμενης δημοκρατίας. Ανατρέχω στα αρχέτυπα. Ο μύθος της "Ορέστειας" χειραφετείται και φτιάχνει μία από τις κολόνες της Αθήνας, τη Δημοκρατία, τον Άρειο Πάγο, τη Δικαιοσύνη. Με τη δημοκρατία γεννιέται και το ταξικό ζήτημα. Κάνω μια ανατροπή με τις Ερινύες. Οι χθόνιες θεές εξευμενίζονται, δέχονται τις συμβουλές, τις προσταγές της θεάς Αθηνάς και φεύγουν. Είναι σαν να πηγαίνουν στο Άουσβιτς. Ο κόσμος της δημοκρατίας έφτιαξε πολλά Άουσβιτς κι αυτό επειδή η δημοκρατία χρησιμοποιείται πολλές φορές ως άλλοθι. Εγώ, λοιπόν, δεν τις βάζω να χαίρονται, αλλά να φεύγουν με κατεβασμένο το κεφάλι, ηττημένες. Οι "Ευμενίδες" είναι το πιο δύσκολο κείμενο από τα τρία και μοιάζουν εξαφανισμένες, συνήθως δεν τους δίνουν τόση σημασία.

Πού οφείλεται αυτό;

Ίσως επειδή δεν καταλαβαίνουμε την υπόσταση αυτών των θεοτήτων. Είναι πρόθεοι, έρχονται από τον κάτω κόσμο, από τον Άδη, κουβαλάνε τη βαθιά μνήμη, την παράδοση, τα αρχέτυπα. Η Αθηνά για να τις ξεφορτωθεί τους λέει: "Θα σας δώσω λαμπρά σπίτια, θα πάτε κάτω", εννοώντας την κάτω τάξη των μετοίκων. Από τον κάτω κόσμο στον πάνω κόσμο, δηλαδή από τον πόλεμο της Μέσης Ανατολής στο Αιγαίο Πέλαγος και… στην Ευρώπη συναντούν τη Μέρκελ. Η δημοκρατία γεννήθηκε στην Ελλάδα και η δικαιοσύνη ως ο πυρήνας της δημοκρατίας έχει προδοθεί, είναι άλλοθι για να μακροημερεύσει ένα σύστημα εξουσιαστικό, πολλές φορές δικτατορικό. Όλα τα κόμματα αναφέρονται στους δημοκρατικούς θεσμούς κι όμως δεν τηρείται κανένας από αυτούς. Από τη στιγμή που υπάρχει το ταξικό, δεν υπάρχει δημοκρατία. Υπάρχει η δημοκρατία των αρίστων, η δημοκρατία των ιππέων, η δημοκρατία των μετοίκων, δημοκρατία των πολιτών, δημοκρατία των δούλων… Κατάλαβες πόσες δημοκρατίας υπάρχουν; Δίνεις στις κατώτερες τάξεις ένα ψευτοδικαίωμα συνύπαρξης και συμμετοχής. Οι Ερινύες είναι σαν τους μέτοικους που δεν είχαν πολιτικά δικαιώματα. Η δημοκρατία ποτέ δεν έχει υπάρξει, ίσως βάζει φρένο σε κάποιες αυθαιρεσίες. Σίγουρα είναι πιο καλό να έχεις αρχές της δημοκρατίας από το να προσκυνάς το δικτάτορα.

Αντιλαμβάνομαι πως εστιάζετε στην πολιτική διάσταση της τραγωδίας, αλλά τι γίνεται με τα θέματα που αφορούν την οικογένεια και την γυναικοκτονία στην τραγωδία του Αισχύλου;

Η "Ορέστεια" είναι πολιτικό έργο, αλλά και βαθιά οντολογικό. Κάποια στιγμή βγαίνει μία καθολική συγκίνηση, ανατριχιάζεις βλέποντας κάποια πράγματα και συνειδητοποιώντας πόσο επίκαιρα είναι. Η επικαιρότητα είναι αυτή που σε κάνει να ανατριχιάζεις. Συνειδητοποιείς ότι ο σύγχρονος κόσμος δεν έχει κάνει ούτε ένα βήμα μπροστά. Τα έχει πει όλα ο Αισχύλος και σίγουρα διαβάζεται με χιλιάδες τρόπους. Το οικογενειακό κομμάτι το παρωδώ λίγο. Πάω στα άκρα τον Αγαμέμνονα και την Κλυταιμνήστρα με τις γκάφες τους και τη συμπεριφορά τους. Τους βλέπω ώρες ώρες με ένα γκροτέσκο τρόπο.

Και την Ηλέκτρα με τον Ορέστη που είναι πληγωμένοι, πώς τους βλέπετε;

Έχουν μέσα τους πολύ φθόνο, τους κατατρώει το μίσος. Το μίσος γίνεται άλλος ένας σκοπός και κυριαρχεί. Τους κάνει να σαπίζουν μπροστά στα μάτια μας, να μην μπορούν να συγκρατηθούν. Βρίσκονται σε ένα τραγικό βραχυκύκλωμα όπως όλες οι Μυκήνες, το οποίο προσπαθώ να καταλάβω. Ένα βραχυκύκλωμα υπάρχει και την δική μας κοινωνία σήμερα. Όταν κυριαρχεί το μίσος χάνεις στον προσανατολισμό σου. Χάνεται αυτό που διαφοροποιεί τον άνθρωπο από το ζώο.

Στις "Χοηφόρες" υπάρχει ένα τελετουργικό κομμάτι. Αυτό πως το αντιμετωπίσατε;

Το τελετουργικό κομμάτι δρα στα σώματα. Είναι σαν να σκάει η γη και να βγαίνουν σώματα. Τοποθετούν οι ηθοποιοί τα σώματά τους στο θυσιαστήριο και είναι όλοι με μία σφαίρα στην καρδιά, σαν να συμβαίνει η επιστροφή των νεκρών. Σε όλη τη διαδρομή κυνηγάω και το παράδοξο, δεν το κρύβω. Την παράσταση την διατρέχει ένας άξονας και το σκηνικό φτιάχνεται από τα σώματα.

Τι επιζητείτε από την Επίδαυρο αυτήν τη φορά;

Επιζητώ να εκτεθώ απόλυτα. Δηλαδή να εκθέσω το ανθρώπινο σώμα γυμνό ως πρόκληση. Να βάλω τον ηθοποιό στο κέντρο της σκηνής και να πω: "Κύριοι, ούτε τεχνολογία, ούτε μικρόφωνα, ούτε ψείρες, ούτε τίποτα. Ο ηθοποιός μπορεί να κατακτήσει και να επαναφέρει τις χαμένες βαθιές συγκινήσεις". Όλα κεφαλαιοποιήθηκαν. Θέλω μια global ερμηνεία και μια global πρόσληψη από το θεατή. Δηλαδή να το αισθανθεί σωματικά και να θεοποιηθεί ο ηθοποιός, ο άνθρωπος. Θέλω να βάλω στο επίκεντρο τον ουμανισμό. Όλοι για έναν νέο ουμανισμό πρέπει να παλεύουμε· έναν νέο εξανθρωπισμό μάλλον, γιατί ο άνθρωπος πια δεν υπάρχει, τον αντικατάστησε η τεχνολογία με τον πιο χυδαίο τρόπο..."

"...Η εποχή είμαστε εμείς..." Ζήσιμος Λορεντζάτος (25.6.1915-3.2.2004)

 ..............................................................

"Όσοι ξεκινούν για την περιπέτεια της τέχνης - θα πρέπει να ξέρουν πως “η ιστορία της ομορφιάς συμπληρώθηκε", δεν περιμένει εκείνους που θα την αποσώσουν. Και εκείνο που κάνουν πάντα οι αφοσιωμένοι της δεν είναι παρά ένας αγώνας να ξαναβρούν αυτό που χάθηκε, ξαναβρέθηκε, ξαναχάθηκε κάτω από βοηθητικές ή αντίθετες συνθήκες, ένας αγώνας δύσκολος και ασταμάτητος…

…Θα πρέπει αυτό καλά να το αποφασίσομε όταν: Όλοι μαζί κινούμε συρφετός για την περιπέτεια της τέχνης… να μη θαρρούμε πως η ομορφιά προσμένει από εμάς τίποτα… ή πως στηρίζεται στη ματαιότητα, τις περισσότερες φορές, και στη φιλόδοξη μοναδικότητά μας…

… η τέχνη δεν κρέμεται από καιρούς και τόπους, από φυλές και πατρίδες, αλλά “… ψάχνει και βρίσκει την ομορφιά με όλες τις συνθήκες και σε όλες τις εποχές, όπως έκανε ο μεγάλος αρχιερέας της Ρέμπραντ, που έβλεπε γραφικότητα, μεγαλοσύνη, αρχοντιά και αξιοπρέπεια στην οβριακή του Άμστερνταμ, και δεν οδυρόταν πως οι κάτοικοί της δεν ήταν Έλληνες…

…Με τη γλώσσα, βέβαια, παραμορφώνουμε την αλήθεια, την περνάμε αναγκαστικά από το πρίσμα της γλώσσας μας το παραμορφωτικό, αλλά με τη γλώσσα λυτρωνόμαστε και λυτρώνομε το ποσοστό εκείνο της αλήθειας, οσοδήποτε μικρό ή απόκληρο, να το πει κανένας έτσι, που δόθηκε στον άνθρωπο να το βρίσκει, να το καταγράφει, και να το χαίρεται…

… Ας μην οδυρόμαστε, λοιπόν, για τις ανάποδες περιστάσεις. όχι νοσταλγικές κλάψες και άσκοπη παραπόνεση για την εποχή. Η εποχή είμαστε εμείς. Και τίποτα να μη γίνεται στο φανερό ή και να περιμένομε χίλια χρόνια το είπαμε: the story of the beautiful is alredy complete. Αυτονόητο στο σημείο αυτό πως “συμπληρώθηκε' δε σημαίνει εξαντλήθηκε….

…Μια τέτοια γνώση δεν απελπίζει. Αντίθετα, μοναχά η γνώση αυτή (και η ατέρμονη ταπείνωση που φέρνει μαζί της) εξασφαλίζει την αληθινή χαρά της δημιουργίας… μοναχά η γνώση αυτή μπορεί να δώσει το σωστό μέτρο για τον καθένα από εμάς, τι αξίζει αληθινά και τι δεν αξίζει μέσα σε αυτό που κάνομε."

Ζήσιμος Λορεντζάτος, 1985

"Το τσιγάρο, ουσιαστικά δεν κόβεται ποτέ". Από τον Κωστή Παπαγιώργη (www.lifo.gr 28.9.2014) Για την "ημέρα κατά του καπνίσματος".

 ...............................................................

Το τσιγάρο, ουσιαστικά δεν κόβεται ποτέ. Από τον Κωστή Παπαγιώργη

Ο καπνός φαίνεται πως δεν εισπνέεται με τα πνευμόνια, ο δρόμος του είναι μυστικός: πάει στα βάθη της ίδιας της ψυχής, διαποτίζει ό,τι πιο μύχιο υπάρχει στον άνθρωπο. Γι' αυτό και ουσιαστικά, δεν κόβεται ποτέ.

έγραψε ο Κωστής Παπαγιώργης (www.lifo.gr 28.9.2014)

Η φυσική ροπή του ανθρώπου είναι να 

καπνίζει συνέχεια, χωρίς σταματημό, 

να συνδυάζει κάθε σκέψη με φύσα-ρούφα, 

κάθε μετακίνηση και κάθε εργασία με το 

άναμμα ενός νέου τσιγάρου.

«Το καλοκαίρι», γράφει ο Ζβέβο, «ο πατέρας μου άφηνε πάνω σε μια καρέκλα της τραπεζαρίας το γιλέκο του, που όλο και κάποια ψιλά είχε μέσα στο τσεπάκι. Από κει προμηθευόμουν τις δέκα πεντάρες που χρειαζόμουν για να αγοράσω το πολύτιμο πακέτο και κάπνιζα απανωτά τα δέκα τσιγάρα που περιείχε για να εξαφανίσω το ενοχοποιητικό στοιχείο της κλοπής». Η λέξη «απανωτά» τα λέει όλα. Οι καπνιστές ξέρουν ότι το τσιγάρο που έχουν στα χείλη δεν μετράει - το επόμενο κάνει παιχνίδι. Τα επόμενα για την ακρίβεια. Η φυσική ροπή του ανθρώπου είναι να καπνίζει συνέχεια, χωρίς σταματημό, να συνδυάζει κάθε σκέψη με φύσα-ρούφα, κάθε μετακίνηση και κάθε εργασία με το άναμμα ενός νέου τσιγάρου.

Συζητήσεις χωρίς τσιγάρο γίνονται; Εργασία; Συγκέντρωση; Ταξίδι; Ο γιατρός που στο «κόβει» ουσιαστικά αφαιρεί από τη ζωή το νόημά της, την ασυναίσθητη γοητεία της. Είναι σαν να κόβει τα μουστάκια της γάτας και να κάνει λοβοτομή στον ίδιο το χρόνο.

Το πρωί, με τον καφέ, δέκα τσιγάρα στη σειρά είναι καλή σερμαγιά. Βρίσκεις το μυαλό σου, ανοίγεις νέα σελίδα, συναντάς το βαθύτερο ρεύμα της χθεσινής μέρας· βάζεις σε τάξη τα σπλάχνα σου, τα ξυπνάς από την καλή μεριά. Ίσαμε το βράδυ ο καπνιστής -παρ' ότι τρέχει στο περίπτερο όπως στο φαρμακείο- δεν έχει την αίσθηση της ποσότητας· πάντα αγοράζει το «ένα» τσιγάρο, όπως πάντα παίρνει την ίδια ανάσα. Ουσιαστικά αγοράζει το χρονομετρητή του, την αόρατη σύνδεσή του με τα πράγματα και με το βαθύτερο εγώ του. Πολλοί συγγραφείς αναρωτιούνται: πώς είναι δυνατόν έργα σαν τη Θεία κωμωδία ή την Ανθρώπινη κωμωδία να γράφτηκαν από ανθρώπους που δεν κάπνιζαν; Ειδικά ο Μπαλζάκ ήταν εχθρός του τσιγάρου και μανιώδης του καφέ - πήγε λοιπόν από τους πολλούς καφέδες...

Ο καπνιστής δεν αρνιέται ότι ο καπνός έχει βλαβερές συνέπειες, ότι «το τσιγάρο μπορεί να σκοτώσει» και ότι σκοτώνει καθημερινά. Η απορία του είναι εκλεπτυσμένη: αφού «έζησα μια ζωή άρρωστος πώς θέλω τώρα να ζήσω και να πεθάνω υγιής;» Συζητήσεις χωρίς τσιγάρο γίνονται; Εργασία; Συγκέντρωση; Ταξίδι; Ο γιατρός που στο «κόβει» ουσιαστικά αφαιρεί από τη ζωή το νόημά της, την ασυναίσθητη γοητεία της. Είναι σαν να κόβει τα μουστάκια της γάτας και να κάνει λοβοτομή στον ίδιο το χρόνο. Ο καπνός φαίνεται πώς δεν εισπνέεται με τα πνευμόνια, ο δρόμος του είναι μυστικός: πάει στα βάθη της ίδιας της ψυχής, διαποτίζει ό,τι πιο μύχιο υπάρχει στον άνθρωπο. Η σκέψη καπνίζει, τα μάτια καπνίζουν, το δέρμα εκπνέει τούφες τούφες, η ίδια η ατμόσφαιρα είναι διακριτή μόνο μέσα από τον καπνό. Η εικόνα του εβδομηντάρη και του ογδοντάρη πού περνάει σιγοπερπατώντας στο δρόμο με ένα τσιγάρο στα χείλη είναι αρχετυπική για τους καπνιστές: μακάρια αταραξία, αντοχή και περίσκεψη. Έκανε τον κύκλο του με ένα τσιγάρο στο στόμα - τι άλλο θέλει;

Φοβερός καπνιστής -και πότης βέβαια- ήταν ο ναυμάχος Ανδρέας Μιαούλης που παρά ταύτα αναγκάστηκε να το κόψει. Πιστός στον καπνό ήταν και ο Παπαδιαμάντης, που έκαιγε τα χύμα τσιγάρα της εποχής και τα ξέχναγε αναμμένα πάνω στο γραφείο του, γι' αυτό η άκρη του τραπεζιού ήταν μαύρη πέρα για πέρα. Ένας άλλος τρομερός καπνιστής ήταν ο Λεκατσάς, που είχε μέσα στο γραφείο του ένα ταψί νερό και κάθε λίγο ακουγόταν το τσίριγμα της γόπας που την πέταγε για να ανάψει στη στιγμή άλλο τσιγάρο.

Πάντως οι γυναίκες των καπνιστών λαμβάνουν ειδικά μέτρα. Δεν τους αρκεί η υπόσχεση ότι «θα το κόψουν», μυρίζουν τα ρούχα του άνδρα, τα γένια του, κοιτάζουν τα ακροδάχτυλα, κάνουν ειδικές έρευνες στα ρούχα του όταν κοιμάται.

Τότε, θέλοντας και μη, αρχίζουν να κατανοούν τη διαφορά της βούλησης από την εξάρτηση. Η απόφαση είναι εύκολη. «Ναι, ορκίζομαι ότι θα το κόψω». Μάλιστα, όταν παίρνει όρκο το πιστεύει. Φαντάζεται τον εαυτό του «καθαρό», με άλλες συνήθειες, απελευθερωμένο, ανάλαφρο. Μόνο που η απόφαση δεν λαμβάνει υπόψη της την παλιατσαρία του παρελθόντος. Καθένας σέρνει πίσω του το σακατεμένο χρόνο του, πρόκειται για το «ναι» που δεν αλλάζει και χαμπάρι δεν παίρνει από το «όχι» που αφορά το μέλλον. Ο καπνιστής κρύβεται στο παρελθόν του κι από κει παρακολουθεί τα τεκταινόμενα. Δεν θέλει να ξαναγεννηθεί, να γίνει «άλλος», να αλλαξοπιστήσει· αν του κόψουν αυτό το σημειωτόν τού άναψε-σβήσε, είναι σαν να τον κλέβουν από τον εαυτό του για να του φορέσουν άλλο κεφάλι.

Στα τελευταία του, ο Σαρτρ, τυφλωμένος πια, με δύο εγκεφαλικά, ανήμπορος να περπατά και να τρώει χωρίς να πασαλείβεται, παρ' ότι συνέχιζε το ουίσκι, κατάφερε να πετάξει το τσιγάρο. Η υγεία σε αυτές τις περιπτώσεις μοιάζει με νέα ασθένεια. Αλλά και σε οργανισμούς πιο ισχυρούς, η ακαπνία δύσκολα ταυτίζεται με τη φυσική ζωή. Σαν μια ηρωίδα του Μπαλζάκ που διαρκώς αρρώσταινε και όταν επιτέλους έγινε καλά νόμισε ότι κάποια νέα ασθένεια την είχε προσβάλει, ο πρώην καπνιστής δεν ξέρει την αίσθηση του φυσιολογικού. Παίρνει μαθήματα από τους γύρω του, χαίρεται το νερό και κάποια ποτά, παιδεύει στο χέρι του κάποιο κομπολογάκι, αλλά η απώλεια τον στοιχειώνει.

Ένας φίλος που το έχει κόψει δεκαοχτώ χρόνια τώρα, όταν του λένε ότι το «έκοψε» και γλίτωσε, δυσανασχετεί. «Δεν καπνίζω, αλλά ποτέ δεν είπα ότι δεν θα ξανακαπνίσω». Ο πατέρας του, που απεβίωσε στα ενενήντα πέντε του, συνέχιζε να είναι κρυφοτσιγαράκιας όπως άλλοι είναι κρυφοποτηράκηδες.

"Art Beat" Θεόδωρος Κουρεντζής / συνέντευξη στη Λένα Αρώνη

 ...............................................................

"Art Beat" Θεόδωρος Κουρεντζής

συνέντευξη στη Λένα Αρώνη 

Κι εδώ ένα απομαγνητοφωνημένο απόσπασμα απ' τη συνέντευξη με ορισμένες απαντήσεις του Θόδωρου Κουρεντζή:

«…Όταν εκλείπει ένα συγκεκριμένο στοιχείο από τη ζωή, δημιουργείται μια φοβερή δίνη από το ίδιο αυτό το στοιχείο ώστε να μπορέσει να επιβιώσει, ώστε να μπορέσει να παραμείνει στη ζωή, και δημιουργείται μια φοβερή… ένα φοβερό μουσικό διακρώτημα εκεί, εκείνη τη στιγμή. Αν σε κάποια φάση της ζωής σου καταλαβαίνεις ότι δεν σε ικανοποιεί αυτός ο κόσμος που ζεις και δεν σε ικανοποιεί ο εαυτός σου, όταν τον σκέφτεσαι τον εαυτό σου σε ένα πλαίσιο που έχουν δημιουργήσει οι άλλοι για σένα, τότε έρχεται μια στιγμή που πρέπει να πάρεις μια επιλογή.

Οι περισσότεροι άνθρωποι παίρνουν την επιλογή για να δημιουργήσουν ένα πλάνο «β» και να ζήσουνε σ’ αυτό το χώρο. Και αν… είναι δηλαδή μια «θύρα εξόδου», και αν κάτι κακό συμβεί, φεύγουν απ’ αυτή τη θύρα. Οι άνθρωποι που το κάνουν αυτό, συνήθως ποτέ δεν βγαίνουν από τη θύρα αυτή, ποτέ… Είναι απλά για να δικαιολογούνε και να αισθάνονται μια ασφάλεια, αλλά τους απορροφάει το κατεστημένο. Εγώ θεώρησα αδύνατον να…, αν και θα μπορούσα πολύ άνετα να βρεθώ έτσι σ’ ένα χώρο δημιουργημένο από άλλους και θέλησα να κάνω μία – πώς να το πω ώστε ν’ ακουστεί πιο σεμνά… - να δημιουργήσω έτσι μία κιβωτό ώστε να σώσω αυτά τα μικρά στοιχεία τα οποία κανείς πλέον δεν τα ενστερνίζεται, κανένας πλέον δεν τα θέλει και βρίσκονται σε εξαφάνιση…

…η κλασική μουσική θεωρώ ότι είναι ένα στάδιο που κατακτά ο άνθρωπος μετά από μία… όταν αρχίζει να ψάχνεται… λίγο μέσα του. Δηλαδή… δε μ’ αρέσει να επιβάλλεις σ’ έναν άνθρωπο ν’ ακούει κλασική μουσική επειδή αυτό του δίνει μια κοινωνική θέση ή επειδή αυτό του δίνει ένα στάτους…

…εγώ ήμουνα από μικρός ερευνητής, ας πούμε… μου άρεσαν τα πάντα, και… κατάλαβα μετά από μια μεγάλη, ας πούμε, πορεία και αναζήτηση ότι η κλασική μουσική είναι η βαθύτερη μουσική, όχι όμως κατά τον τρόπο που παρουσιάζεται στο μουσικό σύστημα, δηλαδή, τι ήθελα να πώ… όταν ακούς, ας πούμε, μια συμφωνία του Μπρούκνερ, δεν πρέπει να φαντάζεσαι, νομίζω, κατά τη δική μου γνώμη, τους καθεδρικούς ναούς, επειδή έχει αυτή την αρχιτεκτονική και όλ’ αυτά… νομίζω ότι είναι καλύτερο να φανταστείς μια έρημο – αυτή είναι η διαφορά η δική μου αυτής της οπτικής, δηλαδή η μουσική δεν πρέπει να ιλουστράρει αυτό που υπάρχει, πρέπει να μας οδηγήσει σ’ αυτό, πρέπει να μας οδηγήσει στο ανύπαρκτο, δεν πρέπει να μας δώσει μια πληροφορία, πρέπει να κάνει… να κάνουμε μια ενδοσκοπία και να ανακαλύψουμε αυτή την πληροφορία η οποία πληγωμένη σπαρταράει μέσα μας, αυτή είναι η αληθινή, μου φαίνεται, κίνηση της μουσικής, και… είναι σοκαριστική βέβαια, και όλα αυτά τα ανύπαρκτα και ακαταλαβίστικα πράγματα και… όλ’ αυτά τα ακραία και όλες αυτές οι ακρότητες, οι κρότοι κι οι σιωπές είναι, μου φαίνεται τα βασικότερα πράγματα της ζωής, γιατί βλέπετε στην τηλεόρασή σας, ας πούμε, υπάρχουν, ας πούμε, τόσα talk-show, που κάθεσαι, ας πούμε, σιδερώνεις, καπνίζεις, φτιάχνεις, ξέρω ‘γω κάτι, τα βλέπεις, καταλαβαίνεις τα πάντα και μετά από 10 λεπτά ξεχνάς τα πάντα που άκουσες. Και ξάφνου, βλέπεις μια εικόνα σ’ ένα καλό θεατρικό έργο που δεν καταλαβαίνεις τίποτα και δεν καταλαβαίνεις τι γίνεται, αλλά αυτή η εικόνα μένει μαζί σου επί πολλά έτη και ανακαλύπτει και μεγαλώνει μαζί σου και σε κάνει καλύτερο…»

Αφορισμός του Πολύβιου Δημητρακόπουλου (1864-1922) Από το Λεξικό Νεοελληνικών Παραθεμάτων και Αφορισμών (επιμέλεια Γ. Π. Σαββίδης)

 ...............................................................

«Υποπτεύου πάντοτε τον θόρυβον· πίθος πλήρης

 ουδέποτε θορυβεί· ο κενός, ορχήστρα ολόκληρος»

Πολύβιος Δημητρακόπουλος (1864-1922)

Από το Λεξικό Νεοελληνικών Παραθεμάτων και

 Αφορισμών (επιμέλεια Γ. Π. Σαββίδης)

Ο Κώστας Κουτσουρέλης αναρωτιέται «Τι είναι και τι δεν είναι ποίηση» Από τη Διονυσία Μαρίνου ("ΤΑ ΝΕΑ", 7.6.2012)

 ...............................................................

Ο Κώστας Κουτσουρέλης αναρωτιέται «Τι είναι και τι δεν είναι ποίηση»

Από τη Διονυσία Μαρίνου ("ΤΑ ΝΕΑ", 7.6.2012) 

Δύο χρόνια μετά το πολυσυζητημένο «Η τέχνη που αυτοκτονεί. Για το αδιέξοδο της ποίησης του καιρού μας», ο Κώστας Κουτσουρέλης επανέρχεται στο ποιητικό πρόβλημα της εποχής μας. Το νέο του έργο είναι ο τόμο «Τι είναι και τι δεν είναι η ποίηση» που κυκλοφόρησε πρόσφατα από τις εκδόσεις Μικρή Άρκτος. Τα δώδεκα κείμενα που το απαρτίζουν, υπακούουν σε μια συγγραφική πρόθεση συνθετική. Όλα τους δορυφορούν γύρω από το ίδιο νοερό σημείο, την κατάσταση της ποίησης σήμερα. Εξού και ο χαρακτηρισμός τους: ομόκεντρα δοκίμια.

Στις 152 σελίδες του, ο συγγραφέας απαντά σε μια σειρά ερωτήσεων που φαίνεται πως έχουν όλοι οι λάτρεις της ποίησης. Τι είναι η ποίηση και ποιον σκοπό επιτελεί; Παραμένει ο μοντερνισμός πηγή έμπνευσης για τους σημερινούς ποιητές ή, αντίθετα, ως νέος ακαδημαϊσμός, τους είναι πλέον βαρίδι; Ποιος ο δημόσιος ρόλος του ποιητή και ποια η σχέση του με την Αγορά; Είναι πράγματι αυτή μια σχέση ανταγωνιστική όπως πολλοί επιμένουν; Είναι η νεωτερική ποίηση εξ ορισμού αντιλυρική; Πώς διαδόθηκε η αντίληψη εκείνη που θέλει τον ποιητή αναξιοπαθή και παρία; Ποια είναι τα γνωρίσματα που πρέπει να έχει ένα παλαιότερο ποιητικό έργο για να θεωρείται ακόμη επίκαιρο; Ποια η σημασία της αρχιτεκτονικής δομής, της εκφραστικής οικονομίας, της σαφήνειας ή ασάφειας σε ένα ποίημα; Σε ποια ατμόσφαιρα κινείται η νεότατη ποίησή μας; Γιατί τις τελευταίες δεκαετίες σημειώθηκε διεθνώς μια εντυπωσιακή στροφή προς τις παραδοσιακές ποιητικές φόρμες; Ποια είναι η θέση του τραγουδιού στην ποιητική μας παράδοση;

Το βιβλίο πρόκειται να παρουσιαστεί την Τετάρτη 9 Ιουνίου στις 19:30 στο Café στον κήπο του Νομισματικού Μουσείου. Με τον Κώστα Κουτσουρέλη θα συζητήσουν οι Θεοδόσης Βολκώφ, ποιητής και Ηλίας Μαλεβίτης, συγγραφέας. Θα προλογίσει επίσης ο Παρασκευάς Καρασούλος εκ μέρους της Μικρής Άρκτου.

Ο Κώστας Κουτσουρέλης μιλάει στα «Νέα» για το νέο του έργο, την ποίηση και τους ποιητές γύρω του.

Πείτε μας λίγα λόγια για το νέο σας βιβλίο. Πώς προέκυψε;

Ο τίτλος του βιβλίου προέρχεται από μια ομιλία μου το 2018 στο Ίδρυμα Σινόπουλου. Με τον καιρό συγκέντρωσα γύρω της μια δωδεκάδα άλλα δοκίμια, νεότερα και παλαιότερα, που όλα τους δορυφορούν γύρω από ένα κεντρικό ζήτημα: την ποιητική τέχνη στις μέρες μας. Τα αποκαλώ «ομόκεντρα» διότι εκτός από το κοινό θέμα, κοινή είναι και η πρόθεση η συγγραφική που τα τρέφει: το αίτημα για μια συνολική, πανοραμική θέαση του ποιητικού φαινομένου .

Πώς συνδέεται με τις προηγούμενες εκδοτικές σας δουλειές;

Το «Τι είναι και τι δεν είναι η ποίηση» έρχεται δυο χρόνια μετά την «Τέχνη που αυτοκτονεί», βιβλίο που με τρόπο νομίζω συστηματικό προσπαθεί να ρίξει φως στον μαρασμό του ποιητικού λόγου σήμερα, στο γεγονός ότι οι ποιητές λαθροβιούν στο περιθώριο, μακριά από το ευρύ κοινό και τη δημοσιότητα. Μπορούμε να πούμε επομένως ότι το δεύτερο βιβλίο ώς έναν βαθμό προεκτείνει τους προβληματισμούς του πρώτου. Ωστόσο δεν μένει σ’ αυτούς. Ζητήματα όπως η κληρονομιά του μοντερνισμού, η σχέση της ποίησης με την αγορά, οι έννοιες της ποιητικής σαφήνειας και ασάφειας, η ανάκαμψη των έμμετρων μορφών έρχονται εδώ με έμφαση στο προσκήνιο. Η θερμή υποδοχή της «Τέχνης που αυτοκτονεί», που συζητήθηκε πολύ και ανατυπώθηκε επανειλημμένα, με έπεισε ότι υπάρχουν αναγνώστες που ενδιαφέρονται για αυτού του είδους τα θέματα, τα οποία για κάποιους απροσδιόριστους σ’ εμένα λόγους οι ίδιοι οι ποιητές, οι κριτικοί και οι πανεπιστημιακοί μας φιλόλογοι συνήθως τα αποφεύγουν.

Τι είναι τελικά για εσάς ποίηση και τι δεν είναι;

Η ποίηση δεν είναι συναίσθημα ή «καρδιά» ή ευαισθησία, δεν είναι πίστη ή κοσμοθεωρία ή πρόγραμμα πολιτικό, όπως θα ακούσετε. Είναι τέχνη. Ένας τρόπος δηλαδή να βάζουμε τις λέξεις μας σε μια σειρά, μια μέθοδος ώστε όλα αυτά, και πολλά περισσότερα, να μπορούμε, πρώτον, να τα εκφράζουμε, να τα εξωτερικεύουμε δηλαδή. Και δεύτερον, να τα κοινωνούμε, να τα μοιραζόμαστε με τους άλλους. Σε τελική ανάλυση η ποίηση είναι πράξη, μια γλωσσική χειρονομία, για να το πω έτσι οξύμωρα. Στις πιο ευτυχείς της στιγμές γίνεται λόγος κοινός, του καθενός από μας προς τον άλλο.

Αφήνοντας τη μελέτη για τις ανάγκες της συγκεκριμένης έκδοσης, ποια θα λέγατε ότι είναι η δική σας σχέση με την ποίηση;

Γράφω, σχολιάζω, μεταφράζω ποίηση δεκαετίες τώρα, από την εφηβεία μου. Οπότε με το δίκιο του θα την έλεγε κανείς αυτή τη σχέση ισόβια. Και όπως συμβαίνει με αυτά τα πράγματα, είναι δύσκολο να πεις πού τελειώνει ο έρωτας και πού αρχίζει ο εθισμός. Δεν πειράζει όμως, και ο έρωτας εθίζει και ο εθισμός, ενίοτε τουλάχιστον, ζωογονεί. Ας ευχηθώ να έχουν την ίδια γνώμη και οι αναγνώστες μου.

Ποιοι ποιητές σας εμπνέουν;

Εκείνοι που εκφράζουν την ανθρώπινη κατάσταση αμέριστη, που δεν εγκλωβίζονται σε έναν ρόλο, του διαμαρτυρόμενου, λ.χ., ή του «ευαίσθητου», ή του πολυβασανισμένου καλλιτέχνη. Με τον καιρό έχω μάθει να εκτιμώ τους ποιητές που δεν φοβήθηκαν τη χαοτική ανθρώπινη εμπειρία και ζήτησαν να κλείσουν ένα όσο γίνεται πιο μεγάλο κομμάτι της, δημόσιο ή ιδιωτικό, στους στίχους τους. Ο Γέητς ήταν τέτοιος, ο Γκαίτε, ο Παλαμάς, ο Πεσσόα. Κάθε τους σελίδα είναι ένα καινούργιο πρόσωπο, σαν να ξεκινούν να γράφουν από την αρχή.

Ποιο είναι το πιο ποιητικό πράγμα που συναντάτε γύρω σας;

Από αφορμές για ποιητική ανάταση δεν έχουμε έλλειψη. Είναι οι εξοντωτικοί ρυθμοί με τους οποίους έχουμε περιντύσει τη ζωή μας, το «σαρκοβόρο ωράριο» που έλεγε ο Οκτάβιο Πας ή η «χρονοπενία» και ο «χρονοκαταναγκασμός», όπως γράφει ο Γιάννης Καλιόρης, που μας απαγορεύουν να τις αντιληφθούμε. Προ ετών ένας διάσημος σολίστ του βιολιού είχε την ιδέα να παίξει για καμιά ώρα δωρεάν στις αποβάθρες του μετρό της Νέας Υόρκης. Ε, ελάχιστοι από τους ασθμαίνοντες διερχόμενους στάθηκαν να τον ακούσουν. Κι όμως, το θρόισμα ενός δέντρου, η λάμψη του νερού σ’ ένα ποτήρι, το λίκνισμα μιας νέας γυναίκας στο πεζοδρόμιο: από παντού μας γνέφει η ομορφιά. Δείτε τον Παρθενώνα. Δεν μοιάζει σαν φτεροκόπημα αγέρωχου πουλιού μες στον καινούργιο τσιμεντένιο του νάρθηκα;

Αν κάποιος που δεν έχει πολύ μεγάλη επαφή με την ποίηση, σας ρωτούσε πώς να ξεκινήσει για γνωρίσει αυτόν τον κόσμο, ποια συμβουλή θα του δίνατε;

Να ξεκινήσει από το τραγούδι. Να ξανακούσει τους αριστουργηματικούς στίχους ενός Γκάτσου ή ενός Σαββόπουλου, να αναλογιστεί τα τραγούδια του Μιχάλη Γκανά, του Θοδωρή Γκόνη, του Θανάση Παπακωνσταντίνου, του ελληνικού ροκ ή χιπ χοπ που τον έχουν συνεπάρει. Από εκεί ώς τη μελοποιημένη ποίηση και το τυπωμένο βιβλίο η απόσταση, κι ας φαίνεται τέτοια, δεν είναι μεγάλη. Το μεγαλύτερο σε έκταση δοκίμιο του βιβλίου μου έχει θέμα του ακριβώς αυτό το διαχρονικό θαύμα του ελληνικού τραγουδιού. Το τραγούδι, πιστεύω, είναι η βασιλική οδός που οδηγεί στην ποίηση. Και ο Όμηρος, μην το ξεχνάμε, ραψωδός ήταν. Τραγουδοποιός δηλαδή.

Ο Μάνος Χατζιδάκις για την ελληνικότητα (https://readtiger.com/panagiotisandriopoulos.blogspot.com, 3.2.2018)

.............................................................

Ο Μάνος Χατζιδάκις για την ελληνικότητα 

Ένα ντοκουμέντο από το αρχείο του Γιώργου Ζεβελάκη. 

«Το ελληνικό, τώρα: από την ώρα που μας βοηθάει η Ελλάς να γίνουμε άνθρωποι, με μια παγκοσμιότητα, πολύ καλώς. Από την ώρα που μας δίδει μια φουστανέλα και μας εμποδίζει να υπάρχουμε με τους άλλους συνανθρώπους, είναι αντιδραστικό. Το ίδιο υλικό: Αν αυτό που λέμε ελληνικό είναι εμπόδιο στο να ενωθούμε μ' έναν μαύρο, είναι καταδικαστέο. Αν, αντιθέτως, αυτό είναι βοηθητικό για να ενωθούμε με τους άλλους, είναι υπέροχο. 

Η έννοια του ελληνικού για πολλούς ανθρώπους έχει διαφορετική όψη. Εγώ πιστεύω σ' εκείνη την ελληνικότητα που εξαφανίζει τις διαφορές. Φυσικά, από κάπου ξεκινάμε. Όλοι ξεκινάμε και τις πρώτες λέξεις που ψελλίζουμε είναι της μάνας μας. Αλλά δεν μένουμε με τις τέσσερις λέξεις που μάθαμε απ' τη μάνα μας: πηγαίνουμε και μαθαίνουμε και μιλάμε και σκεπτόμαστε και ξαναμαθαίνουμε να μιλάμε και απορρίπτουμε σκέψεις και προχωράμε...»

Και ακούγοντας τις παραπάνω σκέψεις του Μ. Χατζιδάκι μου ήρθαν αυτόματα στο νου και οι σχετικές με την ελληνικότητα παρακάτω σκέψεις του: "Δεν νομίζω ότι κινδυνεύουμε ως Έλληνες, αλλά ως ελληνολάτρεις. Πάντα μ’ απασχολούσε το γνωστό εμβατήριο “Η Ελλάδα ποτέ δεν πεθαίνει”. Έλεγα μέσα μου, εφόσον η Ελλάδα δεν πεθαίνει ποτέ, πάει να πει πως και ποτέ δεν θα αναστηθεί. Δε μ’ αρέσει να παριστάνω τον πολύ Έλληνα. Θέλω να είμαι όσο είμαι. Καιρός είναι η έννοια Έλληνας να δώσει τη θέση της στην έννοια άνθρωπος. Και τότες πιστεύω πως θα συνδεθούμε με μια πιο βαθιά παράδοση που, κατά σύμπτωση, είναι κι αυτή γνησίως ελληνική. Νιώθω Έλληνας αν αυτό σημαίνει Ευρωπαίος. Κι Ευρωπαίος, αν αυτό συμπεριλαμβάνει την ελληνικότητά μου".

To 1989 (τότε που το σκάνδαλο Κοσκωτά, η ένωση της Αριστεράς και η σχέση του Αντρέα με τη Μιμή μεσουρανούσαν στην πολιτική ατζέντα) o Μάνος Χατζιδάκις έδωσε μια ραδιοφωνική συνέντευξη. Και είπε πράγματα που σχεδόν 30 χρόνια αργότερα είναι επίκαιρα... 

 - Ζητούμε να μας πείτε πώς βλέπετε εσείς την κατάσταση της σημερινής κοινωνίας; Πολλοί φρονούν ότι περνά σοβαρή κρίση, ότι απειλείται με ηθική σήψη, ίσως με διάλυση, αφήνοντας μας έξω από τον εκσυγχρονισμό και την πρόοδο. Συμμερίζεστε αυτή την άποψη; 

Μ.Χ.: Εγώ δε θα το έλεγα τόσο τραγικά, ότι μας αφήνει απ' έξω. Είναι μια μοιραία κατάληξη ενός κόσμου, που προετοιμάστηκε για την εξαφάνιση του. Κι εκεί νομίζω ότι έχει μεγάλο μερίδιο όλος ο μεταπολεμικός κόσμος και ειδικά ο μεταπολεμικός πολιτικός κόσμος. Δεν προετοιμάστηκε το σπάνιο είδος και το πολύ ακριβό, του ελεύθερου πολίτη. Το είδος του ελεύθερου πολίτη δεν προετοιμάστηκε. Γι αυτό έγινε και η δικτατορία. Γιατί πότε έγινε η δικτατορία; Το 67. Λοιπόν φανταστείτε, αν είχαμε αυτό το είδος του ελεύθερου πολίτη, θα μπορούσε να σταθεί αυτή η κατηγορία ανθρώπων, τόσο ευτελής, έστω και δέκα μέρες μόνο; Δεν θα μπορούσαν να σταθούν ποτέ. Αλλά, βέβαια για σκεφτείτε ότι ο έλληνας πολίτης όχι μόνο της πόλης αλλά και της επαρχίας, του χωριού, τί είχε ν' αντιμετωπίσει όλα αυτά τα μεταπολεμικά χρόνια; Τον χωροφύλακα, τον εισαγγελέα, τον παπά. Αυτόν δεν τον αντιμετώπιζε και επί δικτατορίας; Ποιά ήταν η αλλαγή; Γιατί να ξεσηκωθεί; 

-Σήμερα; 

 ΜΧ: Σήμερα είναι το αποτέλεσμα μιας τέτοιας θητείας. 

- Δεν υπάρχουν ελεύθεροι πολίτες σήμερα κατά τη γνώμη σας; 

ΜΧ: Ποιός τους προετοίμασε; Το σχολείο; Ξέρουμε πολύ καλά τί προετοιμάζει το σχολείο. Ο στρατός; Ξέρουμε σε τι ανυποληψία ρίχνει τον νέο Έλληνα πολίτη ο στρατός για να του αφαιρέσει και το τελευταίο ίχνος αξιοπρέπειας από πάνω του. Πόσοι είναι εκείνοι που αντέχουν; Οι 10; Οι 20; Με τις σπουδές φεύγουν έξω και τελειώνει. Ποιοί μένουν εδώ; 

- Έτσι όπως το λέτε είναι σαν να μην υπάρχει ελπίδα 

ΜΧ: Εγώ δεν έχω καμμία ελπίδα, παρά αν γίνει κανένα θαύμα. Εγώ δεν πιστεύω ότι έχουμε σήμερα τη δύναμη να επιβιώσουμε.  

-Σαν κράτος θεωρείτε ή σαν εθνική οντότης; 

ΜΧ: Ως εθνική οντότης. Θα μείνουμε λιγάκι σαν νάνοι αλλοτινών καιρών. Και θα το δείτε όταν έρθει η πλήρης ένωση με την Ευρώπη, σε ποιά κατάσταση θα βρισκόμαστε. Ποιά είναι η υποδομή, για να υπάρξουν έστω ένα-δύο χαρακτηριστικά στοιχεία της εθνικότητας μας; 

-Αναρωτιέμαι αν αυτή η απογοήτευση- αν μπορώ να την χαρακτηρίσω έτσι- που έχετε για το μέλλον, συμβιβάζεται με την έντονη παρουσία σας στα πολιτικά πράγματα, όχι βέβαια άμεσα σαν πολιτικός αλλά με την κριτική σας; 

 ΜΧ: Είμαι υποχρεωμένος κι αισθάνομαι όσο είμαι ζωντανός, να υπάρχω. και να υπάρχω με τις δυνάμεις μου, ασυμβίβαστες και με το μυαλό μου καθαρό. Όσο μπορεί να υπάρχει αυτό. 

- "Τιμή εις εκείνους όπου εις την ζωήν των όρισαν και φυλάγουν Θερμοπύλες" 

 ΜΧ: Αλλιώς, αυτό δεν σημαίνει ότι έχω την αισιοδοξία ότι μπορεί ν' αλλάξει τίποτα, ιδιαίτερα στο άμεσο μέλλον. Και μην ξεχνάμε, ότι σε τελευταία ανάλυση, οι μόνες στιγμές που σκεφθήκαμε σοβαρά ως έθνος, ήταν στις καταστροφές. Ας περάσουμε μια καταστροφή, μπας και σωθούμε σοβαρά. 

- Δηλαδή εσείς δε φρονείτε ότι υπάρχει κάποια ελπίδα, κάποια διέξοδος; Τί θα μπορούσε να γίνει κατά τη γνώμη σας; 

ΜΧ: Τίποτα. Η πλήρης εξαφάνιση μας. Και θα γίνει. Είμαι βέβαιος.

"Περικλής Κοροβέσης: Ελεύθερος είναι όποιος προσφέρει στον άλλο τον οργασμό του"

...............................................................
 

Περικλής Κοροβέσης: Ελεύθερος είναι όποιος προσφέρει στον άλλο τον οργασμό του

Ένα απογευματινό «φροντιστήριο» με μια εμβληματική, δυναμική, ασυμβίβαστη, αλλά ταυτόχρονα ευαίσθητη και βαθιά ερωτική προσωπικότητα της ευρύτερης αριστεράς

τη συνέντευξη πήρε ο ΘΟΔΩΡΗΣ ΑΝΤΩΝΟΠΟΥΛΟΣ   (www.lifo.gr, 28.4.2018)

Αν ακολούθησα αυτό το επάγγελμα δεν ήταν ούτε για την καριέρα, ούτε για τη «δόξα», ούτε για την οικονομική εξασφάλιση. Είναι για την περιπέτεια, τα μακροβούτια στην Ιστορία αλλά και στην τρέχουσα κοινωνική, πολιτική και πολιτισμική πραγματικότητα, καθώς και για τις συναντήσεις με αξιοσημείωτους ανθρώπους.

Ένας εξ αυτών είναι ο συνομιλητής μου, μια ξέχωρη προσωπικότητα της ευρύτερης αριστεράς που επί χούντας είχε συλληφθεί, φυλακιστεί και βασανιστεί άγρια για να πάρει τη ρεβάνς με τους περίφημους «Ανθρωποφύλακες» (1969), μια μαρτυρία-χαστούκι στο καθεστώς των συνταγματαρχών που έγινε μπεστ-σέλερ, συμβάλλοντας σημαντικά στη διεθνή τους απαξίωση.

Μεταπολιτευτικά ξαναβρέθηκε στις επάλξεις, εξελέγη δημοτικός σύμβουλος και αργότερα βουλευτής με τον ΣΥΡΙΖΑ (2007-9), τον οποίο όμως γρήγορα εγκατέλειψε, βλέποντάς τον να κάνει «δεξιά στροφή», μετατρεπόμενος σε «αρχηγικό κόμμα».

Έκτοτε, παραμένει «ελεύθερος σκοπευτής», συνεχίζοντας ακούραστα να γράφει και να δημοσιογραφεί δίχως ποτέ να «μασά» τα λόγια του – η στήλη του στην «Εφημερίδα των Συντακτών» είναι από τις κορυφαίες στον ελληνικό Τύπο.

Μελετημένος, εύστοχος, οξυδερκής, ασυμβίβαστος, ακομπλεξάριστος, είναι προπαντός ένας άνθρωπος βαθιά ελεύθερος, βαθιά ευαίσθητος, ερωτικός και διαρκώς ανοιχτός στο καινούργιο.

Ποτέ να μη χάνεις την πίστη σου στους ανθρώπους, όσο κι αν σε έχουν απογοητεύσει. Αν συνέβη αυτό, απλώς δεν γνώρισες ακόμα τους σωστούς! Άμα ψάξεις, θα βρεις τέτοιους όπου Γης κι άμα πια δυσκολευτείς πολύ, σκέψου μήπως εσύ, τελικά, δεν είσαι ο σωστός και γι' αυτό διαλέγεις τους λάθος.

Βρεθήκαμε παραμονές Πρωτομαγιάς στο διαμέρισμα-«κοινόβιο» που διατηρούν στα Κάτω Πατήσια με τη σύντροφό του.

Επιβλητικός και ευθυτενής, αλλά ταυτόχρονα χαλαρός και οικείος, όπως πάντα, περιστοιχισμένος από βιβλία, κομψοτεχνήματα, ενθύμια, με ένα ποτήρι ουίσκι στο χέρι από νωρίς, όπως το συνηθίζει – μας αποκάλεσε, μάλιστα, «ξενέρωτους» σαν αρνηθήκαμε ευγενικά να τον συνοδεύσουμε στο πιώμα! –, ξεκίνησε να μας μιλάει για την αριστερά, την εξουσία, τον πόλεμο, την επανάσταση –η ιδέα της οποίας ουδέποτε, λέει, τον απογοήτευσε–, την ακροδεξιά, τον σύγχρονο καπιταλισμό, τη δική του ζωή και πορεία, τις αξίες της φιλίας και της συντροφικότητας, που θεωρεί ισχυρότερες από κάθε ιδεολογία και που τον «ατσάλωσαν» απέναντι και στους δικούς του βασανιστές, την αξία τού να αναγνωρίζεις τα σφάλματά σου και να μαθαίνεις από αυτά, τα νέα πονήματα, ένα συγγραφικό κι ένα θεατρικό, που ετοιμάζει και άλλα πολλά. Εκτός του ότι είναι χειμαρρώδης, δεν χορταίνεις να τον ακούς!

«Όπου νιώθεις ότι διαφέρεις, εκεί οφείλεις να ποντάρεις», «ποτέ μη χάνεις την πίστη σου στους ανθρώπους, όσο κι αν σε απογοητεύουν, απλώς δεν συνάντησες ακόμα τους σωστούς», ήταν δύο από τις ρήσεις του που μου εντυπώθηκαν, μαζί και ο ορισμός του για τον ελεύθερο άνθρωπο ως κάποιος «που θυσιάζεται, που δίνει ή δίνεται, που προσφέρει στον άλλο τον οργασμό του και αντίστροφα, μια σχέση δηλαδή εν τέλει ερωτική κοινή συναινέσει, αντίθετα από τον βιασμό που επιβάλλουν οι λογής εξουσίες!».

— Πώς σας βρίσκω αυτή την εποχή;

Κοίτα, εμείς οι κάποιας ηλικίας άνθρωποι, άπαξ και βγάλουμε τον χειμώνα, την άνοιξη ξανανιώνουμε! Αν εξαιρέσεις κάποια μικροπροβλήματα υγείας, καμιά μικρή απόλαυση δεν έχω ακόμα στερηθεί, ούτε το διάβασμα, ούτε το γράψιμο, ούτε το ποτό, ούτε το τσιγάρο, ούτε την ανθρώπινη συντροφιά, το βασικότερο. Εσείς πώς τα πάτε με τις δουλειές σας;

— Μια χαρά! Τρέξιμο πολύ, αλλά δημιουργικό, ειδικά όταν διασταυρωνόμαστε με ιδιαίτερους ανθρώπους σαν κι εσάς.

Α, ωραία τότε. Ρωτάω γιατί στην αγορά εργασίας σήμερα επικρατεί μεγάλη ασυδοσία. Κάποτε, ακόμα και ο καπιταλισμός είχε μπέσα, είχε ένα ήθος, μπορεί και από τον φόβο του «αντίπαλου δέους». Το να σε «ρίχνει» π.χ. το αφεντικό, το να σε εκμεταλλεύεται στυγνά, θεωρούνταν εντελώς άπρεπο. Δούλευα, θυμάμαι, στα 16 μου, μέσα δεκαετίας του '50, σε μια ασφαλιστική εταιρεία κι έκανα εισπράξεις. Την είχαν δύο εβραϊκής καταγωγής αδέρφια, που ο ένας είχε βγει στο βουνό κατά τη διάρκεια της Κατοχής και την άφησε στον άλλον.

Εκείνος ήτανε πιο στριμμένος, αλλά το προσωπικό το φρόντιζε. Εμένα, πάλι, που δεν τσέπωνα πουρμπουάρ από τους οφειλέτες, με απόπαιρνε. Δύο μήνες μετά μου λέει: «Κοίτα να δεις, αν δεν σε νοιάζουν τα λεφτά, δεν κάνεις για τη δουλειά αυτή. Είσαι σαν τον αδερφό μου, νομίζετε ότι οι ιδέες αλλάζουν τον κόσμο». Με έδιωξε, αφού πρώτα με φόρτωσε μια κούτα ρούχα και βιβλία του αδερφού! Βρήκα μετά δουλειά κανονική σε ένα μαγαζί στην Ερμού, με ένσημα κι απ' όλα...

— Έχετε πει ότι ανέκαθεν την κουβαλάγατε μια κάποια «λόξα»...

Ναι, βρε παιδί μου, δεν τους άρεσα, παντού και πάντα μου τη λέγανε! Ήδη από το Δημοτικό, ό,τι κι αν συνέβαινε, εμένα κατηγορούσαν, «ο Περικλής το 'κανε αυτό, ο Περικλής το 'κανε κείνο». Έφτασα να το πιστέψω κι εγώ ότι ήμουνα αλλόκοτος.

Μόνο όταν έφυγα πια στο εξωτερικό, στη Γαλλία, όπου σπούδασα, και αλλού, συνειδητοποίησα ότι, όχι, μια χαρά ήμουνα, οι άλλοι, οι «της τάξης και της πειθαρχίας», ήταν οι ανώμαλοι!

— Ωστόσο, είναι, λέτε, θέμα ιδεολογίας το πόσο σωστός είναι ένας εργοδότης;

Καθόλου, άσε που τα αριστερά αφεντικά είναι, κατά κανόνα, τα χειρότερα. Οι δεξιοί εργοδότες συνήθως είχαν έναν κάποιο κώδικα τιμής, ήτανε και λίγο θρησκευάμενοι, δεν σε εκμεταλλεύονταν τόσο χύμα. Αναφέρομαι πάντα στις μικρομεσαίες επιχειρήσεις, οι πολυεθνικές είναι άλλη κατηγορία.

Ήξερα μια εργάτρια στην ΕΛΑΪΣ, τους δίνανε, μου έλεγε, δώρο γαλοπούλα τα Χριστούγεννα, αρνί το Πάσχα, μια γεμάτη σχολική τσάντα για το παιδί τον Σεπτέμβρη, bonus στις μεγάλες κερδοφορίες κι αν τυχόν παραπονιόταν καμιά εργάτρια ότι... «me too», που λένε σήμερα, ο «μουρντάρης» απολυόταν! Οι αριστεροί εργοδότες, αντίθετα, έχουν την ψευδαίσθηση ότι δεν είναι αφεντικά αλλά πολιτικοί καθοδηγητές. Ότι οι εργαζόμενοι κανονικά θα έπρεπε να δουλεύουν εθελοντικά για την επιχείρηση-κόμμα, ότι θα όφειλαν να νιώθουν κιόλας προνομιούχοι για την τιμή.

Ο Ένγκελς, βέβαια, ήταν επίσης εργοστασιάρχης και μάλλον καλός εργοδότης, γιατί οι εργάτες του δεν απέργησαν ποτέ, έχοντας όμως συναίσθηση της ταξικής τους διαφοράς παρέμεναν επιφυλακτικοί απέναντί του.

Όταν, μάλιστα, πήγε στην Αγγλία να γράψει για τις συνθήκες ζωής της εργατικής τάξης, μόνο ξύλο που δεν έφαγε – τι δουλειά έχεις εσύ, ένας μεγαλοαστός, να γράψεις για μας, του λέγανε!

— Ξεκινήσατε ασφαλιστής, δοκιμαστήκατε ως ηθοποιός, γίνατε πολιτικός ακτιβιστής, συγγραφέας και δημοσιογράφος.

Αν μπορούσα, θα δοκιμαζόμουν και σε άλλα! Θα γινόμουν και ακροβάτης ή χορευτής, που πάντα ήθελα. Ξέρεις, δεν έχει σημασία τι εργασία κάνουμε, αρκεί να την καταστήσουμε ωφέλιμη για εμάς και τους γύρω μας.

Πρόσφατη έρευνα αναδείκνυε ως πλέον χρήσιμο επάγγελμα αυτό των καθαριστριών στα νοσοκομεία λοιμωδών νοσημάτων και ως πλέον άχρηστο αυτό του χρηματιστή – τη ζωή μας εντούτοις την ορίζει ο δεύτερος!

Κι όμως, ο εργάτης της καθαριότητας ή ο αγρότης είναι πολύ πιο σημαντικός για μια κοινωνία από τον τραπεζίτη. Είχαν απεργήσει παλιότερα οι σκουπιδιάρηδες στη Νέα Υόρκη επί ένα δεκαήμερο.

Αναστατώθηκε όλη η πόλη – όλα τα αιτήματα ικανοποιήθηκαν και το επάγγελμα αυτό έκτοτε έγινε προνομιακό. Απέργησαν οι τραπεζικοί στην Ιρλανδία επί σχεδόν έναν σχεδόν, δεν κουνήθηκε φύλλο, καμιά επίπτωση δεν υπήρξε στην κοινωνική ζωή. Ποιος έχει τη δύναμη τελικά;

— Έχετε γράψει ότι το «πραγματικό φως» το είδατε όταν ταξιδέψατε στην Ευρώπη και ειδικά στη Γαλλία.

Ναι, τότε άνοιξαν πραγματικά οι ορίζοντές μου. Λίγο αφότου αποφυλακίστηκα με την αμνηστία της χούντας, το «έσκασα» αρχικά για το Παρίσι, που το βρήκα στον απόηχο του Μάη του '68, και εντυπωσιάστηκα από το κλίμα αμφισβήτησης, ελευθερίας και ελευθεριότητας. Ό,τι εγώ ψέλλιζα εκεί ήταν δεδομένο!

Η Αριστερά στη χώρα μας κουβαλούσε, βλέπεις, για δεκαετίες μια βαριά σταλινική κουλτούρα, δηλαδή μια αποβλάκωση της έννοιας της ελευθερίας. Είναι σημαντικό να ψάχνεις διαρκώς, να αναζητάς, να ταξιδεύεις έστω νοητικά, να μην επαναπαύεσαι στο δεδομένο. Όπου νιώθεις ότι διαφέρεις, εκεί να ποντάρεις, εκεί αντανακλάται η προσωπικότητα που έχουμε να κηδεμονεύσουμε ώσπου να πεθάνουμε.

— Είναι ακόμα έντονη, λέτε, στην ελληνική αριστερά η σταλινική αυτή κουλτούρα;

Δυστυχώς, ναι! Ειδικά το ΚΚΕ συμπεριφέρεται ανόητα και αντιδραστικά σε σοβαρά δικαιωματικά θέματα, όπως η απελευθέρωση της κάνναβης ή το σύμφωνο και ο γάμος μεταξύ ομόφυλων ζευγαριών, καθώς και η τεκνοθεσία.

Το κάνουν, μάλιστα, λες και δεν υπήρξαν ή δεν υπάρχουν ομοφυλόφιλοι κομμουνιστές! Κι όμως, είναι τόσο αρτηριοσκληρωτικοί που ούτε καν ένας Ρίτσος δεν είχε τολμήσει να εκδηλωθεί – κρίμα, γιατί και δεν θα του έλεγε κουβέντα κανείς και άριστο πρότυπο θα γινόταν για τους ομοφυλόφιλους εργάτες.

Τι τα θες, οι σταλινικοί μέχρι την ίδια τη φύση της Ρωσικής Επανάστασης διαστρέβλωσαν!

— Αυτό το τελευταίο έχει διατυπωθεί συχνά. Εσείς πώς το εννοείτε;

 Καταρχάς, τη Ρώσικη Επανάσταση δεν την κάνανε μόνο κομμουνιστές. Υπήρχαν, επίσης, αριστεροί δημοκράτες, αναρχικοί και άλλοι – για περίπου έναν χρόνο, ώσπου να επιβάλουν οι μπολσεβίκοι τη δικτατορία του προλεταριάτου, η Ρωσία ήταν πράγματι το πιο ελεύθερο κράτος που υπήρξε ποτέ!

Η προλεταριακή δικτατορία είναι αδελφή κάθε άλλης δικτατορίας και επρόκειτο για μια παρερμηνεία του μαρξισμού από τον Λένιν. Οι Μαρξ και Ένγκελς είχαν ως επαναστατικό πρότυπο την Παρισινή Κομμούνα του 1878 που ούτε εξουσίες είχε ούτε κράτος εγκαθίδρυσε.

Ο Μαρξ αναφέρεται σε μια μεταβατική κατάσταση, όπου η μία τάξη αντικαθιστά την άλλη, όπου οι εργάτες θα αντικαταστήσουν τους αστούς όπως εκείνοι τους φεουδάρχες, όχι στην απόλυτη εξουσία ενός κόμματος.

Την έκφραση «δικτατορία του προλεταριάτου» τη μετέρχεται ποιητικά σε δύο επιστολές του, εννοώντας αυτήν ακριβώς τη διαδικασία μετάβασης.

Η εξέλιξη αυτή μοιάζει με εκείνη του χριστιανισμού, ειδικά αφότου αναγνωρίστηκε ως επίσημη θρησκεία κι έγινε δόγμα και εξουσία, ευνουχίζοντας πνευματικά τους ανθρώπους, όπως έκανε αργότερα ο σταλινισμός.

Μοιάζουν πολύ αυτά τα δύο μεσσιανικού τύπου εξουσιαστικά συστήματα – θέλουν τον άνθρωπο βουβό, να μην ακούει το μυαλό και το κορμί του, μόνο να ακολουθεί θέσφατα.

Κι όμως, ο χριστιανισμός ξεκίνησε ως θρησκεία των φτωχών, των γυναικών και των σκλάβων, ακριβώς όπως ο κομμουνισμός υπήρξε κίνημα των καταπιεσμένων.

— Υπάρχει, άραγε, «καλή» και «κακή» εξουσία; Το κυριότερο, υπάρχει εξουσία που να μη διαφθείρει;

Όχι, βέβαια. Γι' αυτό παρατηρείς ανθρώπους που, ενώ αλλιώς τους ήξερες μέχρι χτες, με το που πιάνουν μια καρέκλα γίνονται αγνώριστοι. Η εξουσία, έπειτα, είναι πάντα η ίδια και είναι από τη φύση της αυταρχική, το δε μέγεθος του αυταρχισμού της μετριέται με το εύρος των αποκλεισμών που επιβάλλει.

Έπειτα, υπάρχουν σήμερα υπερεξουσίες πολιτικές, καθώς και οικονομικές, φανερές και κρυφές. Π.χ. το trafficking θεωρείται εξίσου προσοδοφόρο με το λαθρεμπόριο των ναρκωτικών και του πετρελαίου.

Στον πλανήτη επικρατεί μια φασιστική τρέλα όπου μια δράκα αχόρταγων ολιγαρχών και μαφιόζων νέμεται τα πάντα και πλουτίζει υπέρμετρα σε βάρος όλων των υπολοίπων, προκαλώντας και πολέμους αν χρειαστεί και καταστρέφοντας τον πλανήτη.

— Οι πόλεμοι κοστίζουν ανθρώπινες ζωές και πόρους, ακόμα κι όταν είναι ακήρυχτοι. Το ζούμε κι εμείς τις τελευταίες δεκαετίες στο Αιγαίο...

Ακριβώς, γι' αυτό λέω ότι όλο αυτό που γίνεται στο Αιγαίο με τις παραβιάσεις, τις αναχαιτίσεις κ.λπ. είναι μεγάλη μαλακία. Τόσοι άνθρωποι χαμένοι σε καιρό ειρήνης, μαζί με τον τελευταίο πιλότο, τόσα εκατομμύρια ευρώ πεταμένα.

Άσε τους Τούρκους να κωλοβαράνε και μην τους ξεσυνερίζεσαι, υποχρέωσε την Ε.Ε. να εγγυηθεί τα ίδια τα δικά της τα σύνορα και κάνε τα χρήματα που θα εξοικονομήσεις κοινωνικό επίδομα.

Έρευνες έδειξαν ότι το παγκόσμιο επισιτιστικό πρόβλημα θα λυνόταν αν η αμερικανική πολεμική μηχανή π.χ. έπαυε να λειτουργεί έστω και για μία ημέρα.

Μία πτήση ενός μόνο πολεμικού αεροσκάφους σαν τα δικά μας τα Μιράζ κοστίζει 30.000 ευρώ την ώρα. Πολλαπλασίασέ το αυτό επί εκατό και βγάλε λογαριασμό!

— Μεθαύριο είναι Πρωτομαγιά. Τι σας λέει σήμερα αυτή η επέτειος;

Δυστυχώς, περισσότερο πια μας θυμίζει πως όσα πετύχαμε με τόσους αγώνες και θυσίες μάς τα ξαναπαίρνουν πίσω σιγά-σιγά. Και είναι σε κάποιες δύσκολες στροφές της ζωής που αντιλαμβάνεσαι πόσο σπουδαίες ήταν αυτές οι κατακτήσεις.

Χρειάστηκε να κάνω τελευταία κάποιες ιατρικές εξετάσεις, γιατί είχα μαζέψει υγρό στους πνεύμονες. Αν δεν τις κάλυπτε το δημόσιο ταμείο μου, πώς θα τις έκανα, που είναι πανάκριβες;

Στην ψάθα θα πέθαινα κι εγώ και όσοι δεν διαθέτουμε ιδιωτική ασφάλιση, με έρανο θα μας θάβανε! Οι συνδικαλιστές εργάτες που θυσιάστηκαν στο Σικάγο 129 χρόνια πριν είναι που περιποιήθηκαν κι εμένα.

— Η άνοδος της ακροδεξιάς πόσο σας ανησυχεί;

Η ακροδεξιά δεν εξέλιπε ποτέ στην Ελλάδα. Το φασίζον βαθύ κράτος του Μεταξά ήταν η απαρχή όλων των δικτατοριών μέχρι σήμερα αλλά και φαινομένων όπως η Χ.Α. Φασίζον είναι έκτοτε και το ελληνικό κράτος καθαυτό γι' αυτό και τόσοι πολιτικοί, στρατηγοί, αρχιερείς κ.λπ. «μεγαλόσχημοι» ανοίγουν παρτίδες με την ακροδεξιά.

Κι όμως, το βαθύ κράτος αυτό η κυβέρνηση της «πρώτης φοράς αριστερά» το σεβάστηκε μέχρι αηδίας! Όμως εγώ τα βάζω περισσότερο με την αδράνεια του κόσμου.

Τον πολιτικό μου αντίπαλο ξέρω πώς να τον αντιμετωπίσω, τον διπλανό μου που σιωπά ή συναινεί στον φασισμό στο όνομα της δικής του βολής φοβάμαι. Το χειρότερο δε είναι πως η ακροδεξιάς προέλευσης νοοτροπία του αυταρχισμού, της αυθαιρεσίας και του φιλοτομαρισμού έχει εμποτίσει βαθιά τόσο την πολιτική όσο και την κοινωνική ζωή της χώρας.

— Εκφράζετε συχνά την απογοήτευσή σας από τη σημερινή κυβέρνηση.

Πράγματι, διότι δεν έχει καμία σχέση με την αριστερά, κι ας καπηλεύεται το brand name της. Έγινε ίδια μ' εκείνους που αντιμαχόταν ως αντιπολίτευση.

Η αριστερά είναι το σύστημα που ευαγγελίζεται την ευημερία των πολλών, αντίθετα με τη δεξιά που προωθεί τον πλουτισμό των λίγων.

Ήδη από το 2001, σε συνέδριο του τότε Συνασπισμού, έλεγα ότι η αριστερά ή θα είναι αντικαπιταλιστική ή τίποτα! Ηττηθήκαμε όμως και ο ΣΥΡΙΖΑ που δημιουργήθηκε λίγο αργότερα γρήγορα έκανε δεξιά στροφή, μετατρεπόμενος σε σοσιαλδημοκρατικό αρχηγικό κόμμα. Γι' αυτό και έφυγα το 2009.

Αν είχε πραγματική αριστερή συνείδηση και όχι εικονική, έπρεπε να κηρύττει εξαρχής χρεοστάσιο, διοχετεύοντας ό,τι εισοδήματα εξοικονομούσε στην ανακούφιση της κοινωνίας.

Σαν έφτασε ο κόμπος στο χτένι, αρκετοί έγκυροι οικονομολόγοι συμβούλευαν όχι μόνο να παγώναμε μονομερώς το χρέος αλλά και να εξετάζαμε πόσο από αυτό είναι όντως νόμιμο.

Υπάρχουν, άλλωστε, σχετικά ιστορικά παραδείγματα, όπως αυτό του Ισημερινού, που κήρυξε παράνομο το 75% των χρεών του, της Ρωσίας των μπολσεβίκων κ.ά.

Είχε φτιαχτεί αρχικά κι εδώ μια Επιτροπή Αλήθειας Δημόσιου Χρέους που ήταν πολύ έγκυρη, με σοβαρά στελέχη. Αν αφηνόταν να ολοκληρώσει το έργο της, θα βλέπαμε ποιος ακριβώς χρωστάει πόσα και πού. Κι ας κάναμε έπειτα τα φέσια των τοκογλύφων καθολικό κοινωνικό επίδομα!

— Μιλάτε για ένα ελάχιστο εγγυημένο κοινωνικό επίδομα.

Ναι, που να είναι βέβαια βιώσιμο, όχι ελεημοσύνες. Δεν πρόκειται μόνο για ένα δίκαιο κοινωνικά μέτρο, προκύπτει και από την ιστορική εμπειρία.

Στην Αγγλία τον 18ο αιώνα είχε θεσπιστεί ένα βασικό επίδομα για όλους τους φτωχούς, στις ΗΠΑ (επί Νίξον κιόλας) και στον Καναδά έχουν εφαρμοστεί επίσης τέτοια προγράμματα που κρίθηκαν πολύ αποδοτικά.

Αφενός εξασφαλίζουν για όλους μια στοιχειώδη καταναλωτική δυνατότητα, ώστε να μπορεί να κινείται η αγορά, αφετέρου εξασφαλίζουν ένα τουλάχιστον αξιοπρεπές επίπεδο ζωής.

— Μα, ένα τέτοιο μέτρο θα κόστιζε ένα σωρό λεφτά στο Δημόσιο, θα πουν κάποιοι.

Ανοησίες! Το κόστος είναι γελοίο συγκριτικά με όσα ξοδεύουμε κάθε χρόνο για εξοπλισμούς.

Μια πραγματική αριστερή κυβέρνηση είτε προβαίνει σε ένα τέτοιο μέτρο περικόπτοντας ακόμα περισσότερο τις αμυντικές δαπάνες – και όχι αυξάνοντάς τες, όπως λένε να κάνουν τώρα – είτε εφαρμόζει εξαρχής μια διαφορετική, και καλά προσχεδιασμένη, οικονομική πολιτική, πιο αναδιανεμητική και αυτάρκη, τουλάχιστο διατροφικά.

Είναι πολύ βασικό να μπορούμε να παράγουμε ό,τι τρώμε με κλίμακα περιοχής ώστε να φτηναίνει το κόστος, όχι να εισάγουμε από γάλατα και αρνιά μέχρι πατάτες και σκόρδα! Αυτό, στις σημερινές συνθήκες, είναι μέχρι και επαναστατικό.

— Αναφέρεστε συχνά στην επανάσταση. Δεν σας απογοήτευσε ποτέ αυτή η ιδέα;

Η ιδέα αυτή, αγαπητέ, με καθορίζει ήδη από την εφηβεία μου και όχι, δεν την εγκατέλειψα ποτέ! Πρωταρχικός, δε, στόχος μιας τέτοιας επανάστασης οφείλει να είναι τόσο η συλλογική όσο και η προσωπική ευτυχία. Να στρατευτείς σε αυτήν από επιθυμία, όχι από καθήκον.

Πάντα, ξέρεις, με εντυπωσίαζε η δύναμη της πίστης που διέκρινε τους πραγματικούς επαναστάτες, όμοια με χριστιανούς μάρτυρες. Τι ωθούσε, άραγε, έναν Ρώσο επαναστάτη – λέω Ρώσο γιατί ήταν οι πιο σκληροπυρηνικοί –, ύστερα από δέκα χρόνια φυλακή υπό τρισάθλιες συνθήκες, να ξαναρίχνεται, βγαίνοντας, αμέσως στον αγώνα, αν όχι μια θρησκευτική σχεδόν αφοσίωση στη μεγάλη κοινωνική αλλαγή;

— Υπάρχει ακόμα έδαφος για μια τέτοια αλλαγή σήμερα;

Οι επαναστάσεις και οι επαναστάτες δεν θα εκλείψουν ποτέ όσο υπάρχει αδικία και καταπίεση. Τίποτα δεν έχει τελειώσει ακόμα στην Ιστορία. Για την ακρίβεια, τέτοιες επαναστάσεις συμβαίνουν ήδη!

Εγώ, ας πούμε, λόγω των ιδεών μου, νιώθω πως ζω ήδη στη μελλοντική κοινωνία. Ουτοπικό; Μπορεί. Στ' αρχίδια μου! Χαίρομαι πάντα σαν βλέπω μια μικρή πρασινάδα να αγωνίζεται να ριζώσει στο τσιμέντο, αύριο μπορεί να γίνει δάσος, κάνοντας τη μοναξιά της θρίαμβο – έτσι βλέπω και τις προσπάθειές μας.

Βλέπω, έπειτα, να βγαίνουν ωραία κείμενα, βιβλία, ταινίες, καλλιτεχνικές δημιουργίες, κάτι κινείται. Ας γίνουν οι ταλαντούχοι ποιητές, συγγραφείς, καλλιτέχνες και χορευτές το αλάτι της χώρας και της γης ολόκληρης, εκείνοι που θα δώσουν σχήμα και ζωή στην επανάσταση, όταν αυτή ξεχυθεί στους δρόμους.

— Έχουμε, στ' αλήθεια, τέτοιους πνευματικούς «ταγούς»;

Αν εννοείς διανοητές κάποιου διαμετρήματος, όχι. Είναι πια όλοι τους σχεδόν κομμάτι του πνευματικού κατεστημένου και απολογητές του. Ποιοι «ταγοί»; Τα κρατικά θέατρα πάλι, όσο άψογες παραγωγές κι αν ανεβάζουν, τείνουν να αναπαράγουν επίσης το κατεστημένο. Ό,τι καινούργιο και ελπιδοφόρο, συμβαίνει στις μικρές εναλλακτικές σκηνές.

Έπειτα, στην Ελλάδα δεν έχουμε Ντρέιφους και Ζολά, μόνο οι αναρχικοί διώκονται – εννοώ τους σοβαρούς, τους ιδεολόγους, όχι τους χούλιγκαν. Οι αναρχικοί, ξέρετε, ήταν εξίσου σημαντικό ρεύμα με τους κομμουνιστές στην Α' Διεθνή.

Πόσοι βρέθηκαν εδώ να υπερασπίσουν όσους αναρχικούς έπεσαν θύματα δικαστικών σκευωριών, διωκόμενοι ουσιαστικά για τις ιδέες τους;

Θυμάμαι κάποτε που είχαμε πάει μάρτυρες υπεράσπισης στη δίκη ενός εγώ, ο Μισέλ Πάμπλο και ο Νίκος ο Μανιός. «Να τον υπερασπίσουμε ή να τον κάψουμε;» έλεγε ο τελευταίος!

Εγώ, πάλι, αναρχικός μπορεί να μην υπήρξα, στάθηκα όμως τυχερός γιατί από μικρός έμαθα να στρατεύομαι αδογμάτιστα στο σωστό και στο δίκαιο.

— Ποιες θα χαρακτηρίζατε ως τις μεγαλύτερες επαναστάσεις στην παγκόσμια Ιστορία;

Τη γαλλική, τη ρωσική καθώς και την Παρισινή Κομμούνα, που είχαν τρία κοινά: α) δεν καθοδηγούνταν, β) δεν αντιπροσώπευαν μία μόνο τάξη αλλά πολλές κοινωνικές ομάδες, γ) δεν πρότειναν ως δεδομένο κάποιο κοινωνικό μοντέλο – ήταν πλημμύρες κοσμογονικές, ξαφνικές κι απρόβλεπτες.

Επιδίωκαν, καταρχάς, την ανατροπή της υφιστάμενης τάξης πραγμάτων προς όφελος των πολλών κι αυτό είναι το βασικό. Το πώς ακριβώς θα οργανώσεις τη νέα κοινωνία με άξονες την αλληλεγγύη, την ισότητα και την ελευθερία το βρίσκεις στη συνέχεια.

Χρειάζεται, βέβαια, να υπάρξουν και τα κατάλληλα πρόσωπα που θα μπορέσουν να το μορφοποιήσουν όλο αυτό, διαφορετικά κάποια άλλη εξουσία, ίσως και χειρότερη, θα καταλάβει τη θέση της προηγούμενης, όπως συνέβη με την Αραβική Άνοιξη.

— Οι επαναστάτες και οι επαναστάσεις έχουν εντούτοις υποπέσει συχνά σε λάθη, ενίοτε τραγικά.

Φυσικά και γίνανε λάθη. Τεράστια. Όμως το λάθος είναι συχνά προϋπόθεση για να οδηγηθείς στο σωστό. Είναι μέρος του παιχνιδιού, αρκεί να έχεις το θάρρος να το ομολογήσεις.

Λάθη κάνουμε όλοι και πρώτος εγώ, αλλά τα δικά μου τουλάχιστον δεν επηρεάζουν παρά έναν μικρό κύκλο ανθρώπων! Αν, ωστόσο, έχω αναιρέσει θέσεις και απόψεις, το σπέρμα της αναίρεσης αυτής προϋπήρχε. Ουδέποτε υπήρξα αλλοπρόσαλλος ή φανατικός.

Χαιρόμουν, αντίθετα, να ανατρέπω τις βεβαιότητές μου και να βρίσκω ανταπόκριση, από τη νέα κυρίως γενιά, γιατί με τη δική μου «παλιοσειρά» δύσκολα συνεννοούμαι! Μέχρι «Γεωργαλά» με χαρακτήρισαν επειδή επικρίνω την ΕΣΣΔ.

— Είναι, ωστόσο, μοναχική συνήθως η πορεία όσων τολμούν να υπερασπίζονται το θάρρος της γνώμης τους, όσων δεν ευθυγραμμίζονται εύκολα με τους πολλούς. Δεν συμφωνείτε;

Απολύτως. Μοναχική εξάλλου υπήρξε, κατά βάση, και η δική μου πολιτική πορεία. Στην καθημερινή ζωή μου, όμως, που είναι και το κυριότερο, δεν θα έλεγα ότι νιώθω μοναξιά.

Και σύντροφο έχω, που είναι αξιοθαύμαστη και μόνο που με ανέχεται, και φίλους καλούς, ασχέτως του ότι δύσκολα βρίσκουν κοινά ενδιαφέροντα με τον «γερο-ξεκούτη», όπως με λένε μερικοί όταν τους ζαλίζω με κάτι τύπους σαν τον Σπινόζα και τον Μαχνό! Ούτε καν στις ερωτικές μου απογοητεύσεις δεν με κυρίευε η μοναξιά.

Έβαζα στο πικάπ Bessie Smith, την τρομερή εκείνη φωνή που πέθανε τραυματισμένη σε τροχαίο το 1937 και που θα γλίτωνε, αν τα διαθέσιμα ασθενοφόρα δεν ήταν μόνο για λευκούς, Billie Holiday, Nina Simone κι έλεγα «αυτές είναι γκόμενες!».

— Θαύμαζα, ξέρετε, πάντα το ψυχικό σθένος ανθρώπων σαν κι εσάς που, αν και βασανίστηκαν σκληρά για τα πιστεύω τους, δεν υπέκυψαν. Αναρωτιέμαι πού θα έβρισκα τη δύναμη ν' αντέξω στη θέση τους.

Άλλοι βρίσκουν τη δύναμη αυτή στην πίστη, θρησκευτική ή ιδεολογική. Για μένα, πάλι, ήταν καταρχάς θέμα αξιακό. Δεν μίλησα τότε στους χουντικούς βασανιστές μου όχι για να μην προδώσω τις αρχές μου αλλά για να γλιτώσω τους φίλους, τους συντρόφους μου, που ήταν για μένα όλη μου η ζωή. Πρόσωπα συγκεκριμένα, υπαρκτά, που μεγαλώσαμε μαζί, όχι αφηρημένες θεωρίες. Αυτοί με ατσάλωσαν.

— Ποιον θεωρείτε πραγματικά ελεύθερο άνθρωπο;

Εκείνον που θυσιάζεται, που δίνει ή δίνεται, που προσφέρει στον άλλο τον οργασμό του και αντίστροφα. Που διατηρεί με εαυτόν και αλλήλους μια σχέση ερωτική «κοινή συναινέσει», που λέμε. Η εξουσία, αντίθετα, είναι καθαρός βιασμός!

— Ετοιμάζετε κάτι αυτό τον καιρό;

Έχω στα σκαριά ένα μυθιστόρημα για την ουτοπία κι ένα θεατρικό για τη Ρωσική Επανάσταση, όχι ως μουσειακό έκθεμα αλλά ως βιωμένη εμπειρία. Δεν ξέρω πότε θα τα ολοκληρώσω, μου τρώει, βλέπεις, πολύ χρόνο η στήλη μου στην «Εφημερίδα των Συντακτών».

Η αρθρογραφία θέλει δουλειά και ψάξιμο, δεν μπορώ να αραδιάζω ό,τι μου κατέβει δίχως να το στοιχειοθετώ. Διαβάζω έπειτα όσο μπορώ, βιβλία, εφημερίδες και έντυπα κυρίως. Με τους υπολογιστές και την τεχνολογία γενικότερα ποτέ δεν είχα καλή σχέση, δεν διαθέτω καν κινητό, ούτε και απλό ρολόι!

Όλη αυτή η τεχνολογία της επικοινωνίας, ξέρεις, μπορεί να αύξησε τη ροή της πληροφορίας, αποδυνάμωσε όμως πολύ την τέχνη της απομνημόνευσης.

Φοβάμαι ότι μελλοντικά θα χάσουμε εντελώς αυτή την ικανότητα, θα περιοριστούμε στην εντελώς βραχεία μνήμη.

— Μια καθημερινή μέρα σας;

Σηκώνομαι συνήθως κατά τις 11 γιατί κοιμάμαι αργά. Διαβάζω λίγο, ενημερώνομαι, κρατάω τη γριά της Μαρίας – τρεις άνθρωποι ζούμε σε αυτό το μικρό διαμέρισμα-κοινόβιο κι εγώ που πάντα ήθελα να ζήσω με δύο γυναίκες δεν εννοούσα ακριβώς αυτό, είναι κουφός βλέπεις ο Θεός! – και το απογευματάκι πάω εδώ παραδίπλα, σε μια γκαρσονιέρα που επέμενε να μου αφήσει η μητέρα μου, γιατί με θεωρούσε αρκετά ανεπρόκοπο για να αποκτήσω δικό μου σπίτι! Είναι η προσωπική μου «γιάφκα», εκεί γράφω, εκεί σκέφτομαι.

Τα βράδια όλο σε κάποια εκδήλωση, συζήτηση ή μάζωξη θα πάω, από αυτές που κοιτάνε να συμμαζέψουν το σκορποχώρι της αριστεράς, ίσως δω και κάποια παράσταση. Άλλοτε, πάλι, μένω μέσα απολαμβάνοντας ένα καλό βιβλίο, τη μουσική και το ποτό μου.

— Μια συμβουλή «για τον δρόμο»;

Ποτέ να μη χάνεις την πίστη σου στους ανθρώπους, όσο κι αν σε έχουν απογοητεύσει. Αν συνέβη αυτό, απλώς δεν γνώρισες ακόμα τους σωστούς! Άμα ψάξεις, θα βρεις τέτοιους όπου Γης κι άμα πια δυσκολευτείς πολύ, σκέψου μήπως εσύ, τελικά, δεν είσαι ο σωστός και γι' αυτό διαλέγεις τους λάθος.

Πηγή: www.lifo.gr