"Ας μιλήσουμε επιτέλους για τον καπιταλισμό" γράφει ο Κύρκος Δοξιάδης ("Εφημερίδα των Συντακτών" /"ΑΠΟΨΕΙΣ", 17.02.26)

 ..............................................................

Ας μιλήσουμε επιτέλους για τον καπιταλισμό

γράφει ο Κύρκος Δοξιάδης  ("Εφημερίδα των Συντακτών" /"ΑΠΟΨΕΙΣ", 17.02.26) 

Το ρεπορτάζ της Δανάης Κισκήρα-Μπαρτσώκα με τίτλο «Ολοένα και μειώνεται η αξία της ζωής των εργατών» στην «Εφ.Συν.» του Σαββατοκύριακου είναι συγκλονιστικό. Αναφέρεται στις συνθήκες που οδήγησαν στο φονικό εργατικό δυστύχημα των Τρικάλων, κατά τρόπο που καταδεικνύει ότι το φρικαλέο συμβάν ήταν απολύτως αναμενόμενο. Τα πολύνεκρα δυστυχήματα κατά τα τελευταία χρόνια δεν είναι πλέον σπάνιο φαινόμενο. Τούτο όμως είχε την ακόλουθη ιδιαιτερότητα: δεν εμπλέκονταν άμεσα φορείς του δημόσιου τομέα – όπως δημόσιες συγκοινωνίες (Τέμπη) ή δυνάμεις καταστολής (Πύλος, Χίος). Και κατά τούτο, ως τραγικό γεγονός, είναι αποκαλυπτικό μιας γενικότερης κατάστασης με άμεσα πολιτικές διαστάσεις που αφορούν αμεσότατα τις (όποιες) δυνάμεις της Αριστεράς.

Μάλλον το πιο κεντρικό ζήτημα στην όλη υπόθεση της ανασυγκρότησης της Αριστεράς είναι η χρήση ή μη χρήση του όρου «καπιταλισμός». Μπορεί εκ πρώτης όψεως να ακούγεται φορμαλιστικό αλλά δεν είναι καθόλου. Οταν δεν κατονομάζεται ο βασικός αντίπαλος ενός κινήματος το κίνημα αυτό είναι αδύνατον να υπάρξει. Αφήνοντας κατά μέρος την εξωκοινοβουλευτική Αριστερά, αυτό έχει να κάνει με τα φαντάσματα του σταλινισμού που εξακολουθούν να στοιχειώνουν την (όποια) Αριστερά. Η χρήση του όρου «καπιταλισμός» είναι ακόμα ταυτισμένη με το απομεινάρι του σταλινισμού.

Σε άμεση συνάφεια με το παραπάνω: εκτός από την κατονομασία του καπιταλισμού ως του αντίπαλου συστήματος, θα έπρεπε να κατονομάζονται και οι ίδιοι οι (μεγαλο)καπιταλιστές. Πρώτα κατηγορείται ο ίδιος ο δολοφόνος και κατόπιν καταγγέλλεται η πιθανή αστυνομική ανεπάρκεια πρόληψης του εγκλήματος. Σε τέτοιου είδους περιπτώσεις, η Αριστερά θα έπρεπε να μάθει να εκφράζει τη δημόσια κριτική της με απεύθυνση πρώτιστα σε συγκεκριμένους καπιταλιστές και δευτερευόντως σε καθεστωτικά κόμματα, κυβερνήσεις και κρατικούς μηχανισμούς, διευκρινίζοντας ότι τα τελευταία δεν είναι παρά οι πολιτικοί υπηρέτες των πρώτων. Και δεν αναφέρομαι μόνο σε περιπτώσεις εργατικών δυστυχημάτων, αλλά και στις άθλιες συνθήκες εργασίας γενικότερα, στις μαζικές απολύσεις, στην αισχροκέρδεια... Σε όλες δηλαδή τις περιπτώσεις όπου είναι σαφές πως η πρώτη και κύρια ευθύνη είναι εκείνη των καπιταλιστών. Προφανώς οι καπιταλιστές «βρίσκουν και τα κάνουν», αλλά τούτο απλούστατα ισχύει επειδή οι ίδιοι ελέγχουν τους κρατικούς θεσμούς που στηρίζουν το σύστημα.

Παρ’ ότι σε αφηρημένο θεωρητικό επίπεδο είναι αμφισβητήσιμο ότι παντού και πάντα το οικονομικό επίπεδο είναι καθοριστικό, το ζήτημα είναι ότι στην καπιταλιστική κοινωνία η οικονομία εκ των πραγμάτων είναι καθοριστική διότι ο καπιταλισμός είναι κυρίως οικονομικό σύστημα εξουσίας. Και τούτο πάντα ίσχυε για τις καπιταλιστικές κοινωνίες, απλώς κατά τις τελευταίες δεκαετίες καθίσταται ιδιαίτερα εμφανές εξαιτίας της επικράτησης του νεοφιλελεύθερου -δηλαδή του ασύδοτου πλέον- καπιταλισμού.

Παρ’ ότι η ιστορικά συγκεκριμένη αιτία για την οποία η κοινοβουλευτική Αριστερά αποφεύγει να χρησιμοποιεί τον όρο «καπιταλισμός» είναι επειδή –κάκιστα, έστω- ο όρος πλέον ταυτίζεται σχεδόν αποκλειστικά με τη φρασεολογία του σταλινισμού, υπάρχουν γενικότερες και βαθύτερες αιτίες, που θα μπορούσαμε να χωρίσουμε σε δύο είδη. Το πρώτο ας το πούμε οικονομικό-ταξικό και το δεύτερο ιδεολογικό.

Ενα κόμμα της Αριστεράς που φιλοδοξεί να εκπροσωπεί και τις μεσαίες τάξεις δεν μπορεί να εναντιώνεται συνολικά στους καπιταλιστές, δεδομένου ότι καπιταλιστές είναι και οι μικρομεσαίοι επιχειρηματίες. Τούτο το πρόβλημα όμως καταδεικνύει ακριβώς το γεγονός ότι ο καπιταλισμός είναι μεν οικονομικό σύστημα διότι στηρίζεται στην ατομική ιδιοκτησία των μέσων παραγωγής, αλλά ως σύστημα εξουσίας έχει τους αληθινά ισχυρούς που είναι σε θέση με τις πρακτικές τους να ελέγχουν σε τεράστιο βαθμό την οικονομία, το κράτος αλλά και την κοινωνία εν γένει. Και τούτοι βέβαια είναι οι μεγαλοεπιχειρηματίες (μάλλον αποπροσανατολιστικός είναι και ο όρος «ολιγάρχες» – είναι κάμποσοι). Αυτοί είναι οι αληθινοί αντίπαλοι της Αριστεράς.

Η ιδεολογική αιτία για την αδυναμία της ρητής εναντίωσης της Αριστεράς στον καπιταλισμό έχει να κάνει ακριβώς με την επικράτηση του νεοφιλελεύθερου καπιταλισμού. Παρ’ ότι από το ξέσπασμα της κρίσης προς το τέλος της πρώτης δεκαετίας του 21ου αιώνα στο οικονομικό επίπεδο ο νεοφιλελευθερισμός έχει αποδεδειγμένα αποτύχει παταγωδώς, στο επίπεδο της ιδεολογίας, που σε μεγάλο βαθμό επενεργεί ασυνείδητα, φαίνεται πως εξακολουθεί να ασκεί μια «ύπουλη» –καθ’ ότι υποδόρια- ηγεμονία. Οχι όλοι βέβαια, αλλά πολλοί εργαζόμενοι εξακολουθούν να αντιλαμβάνονται τον εαυτό τους ως «άτομο-επιχείρηση» – που με τις «σωστές κινήσεις» θα πλουτίσει στήνοντας όντως τη δική του επιχείρηση. Η μοναδική περίπτωση τούτοι οι εργαζόμενοι κάποτε να αφυπνιστούν είναι αν η Αριστερά αρχίσει να εξηγεί τι σημαίνει καπιταλισμός – και πάντως όχι αν τους χαϊδεύει τα αυτιά μιλώντας για δημοκρατικό καπιταλισμό και υγιή επιχειρηματικότητα.

Ομότιμος καθηγητής της Κοινωνικής Θεωρίας στο Πανεπιστήμιο Αθηνών