...............................................................
GRANDES VALSES VENEZOLANOS INSTRUMENTALES EN BANDOLINA - RUBEN CARRILLO
Σάββατο 15 Αυγούστου 2026
"Ψυχογραφίες του έθνους: Ο Στέλιος Ράμφος και η στροφή της σκέψης του" γράφει ο Νικόλας Σεβαστάκης (www.lifo.gr, 15.8.2026)
...............................................................
Ψυχογραφίες του έθνους: Ο Στέλιος Ράμφος και η στροφή της σκέψης του
Τι μπορούμε να καταλάβουμε μελετώντας σοβαρά τις μετατοπίσεις του εκλιπόντος «φιλο-φιλοσόφου»;
γράφει ο Νικόλας Σεβαστάκης (www.lifo.gr, 15.8.2026)
ΕΧΟΥΝ ΗΔΗ ΕΙΠΩΘΕΙ και γραφτεί αρκετά για τον Στέλιο Ράμφο, την παρουσία του στα γράμματα και την πορεία του. Όσο μπόρεσα να διαβάσω επιλεκτικά, τα περισσότερα σχολίασαν κυρίως τις όψιμες πολιτικές χρήσεις της παρέμβασής του, ιδίως στην περίοδο μετά το 2010. Υπήρξε ένα κύμα υπενθυμίσεων γύρω από την κριτική του στον «λαϊκισμό», τις αποστάσεις από το βραχύβιο νεανικό αριστερό παρελθόν και την εν γένει συμπόρευση του εκλιπόντος με τον συμβατικό «μεταρρυθμισμό» στην εποχή των Μνημονίων.
Εμφανίστηκαν, φυσικά, και αναφορές στα βιβλία του συγγραφέα, στα έργα της πρώτης και της δεύτερης περιόδου για λαμπρές στιγμές του ελληνικού κανόνα, από τον Αριστοτέλη, τον Πλάτωνα και τους Πατέρες της Εκκλησίας ως τη σύγχρονη γραμματεία. Κακά τα ψέματα, όμως, τα κανονικά γραπτά του «φιλο-φιλόσοφου» (ο ίδιος προτιμούσε αυτόν τον όρο), δύσκολα θα μπορούσαν να θερμάνουν ένα πιο μαζικό σχόλιο. Θα ήταν μάλλον απίθανο να ανταλλάσσει κανείς γνώμες για τη θεοπτεία, το επιθυμείν ή τα ενεργήματα του εαυτού – ζητήματα που πολλοί επικριτές του έσπευσαν, πολύ κακώς, να τα αποκαλέσουν «σοφιστείες» ή «στάχτη στα μάτια». Το βάρος έπεσε στον πολιτικό ψυχογράφο του έθνους. Είναι ο πολιτικός ή ο ψυχοπολιτικός λόγος που συσπείρωσε τους φίλους του και τους αντιπάλους του, με διαφορετικό πρόσημο και εκατέρωθεν αισθήματα, εννοείται.
Θα μπορούσε να συμβεί αλλιώς; Όχι, προφανώς. Όταν κάποιος έχει αντλήσει κύρος ή έχει καλλιεργήσει επί χρόνια σχέσεις με ένα ευρύτερο αστικό ακροατήριο παρεμβαίνοντας τακτικά στην «αγορά των ιδεών», είναι αδύνατο να μην κριθεί, ακόμα και να υποστεί πικρές επιθέσεις και σκληρά λόγια, σε αυτό το ίδιο επίπεδο. Μοιραία είναι η συνάντηση της στιγμής του θανάτου του προσώπου με τη διαμάχη για τις απόψεις του. Με αγενείς ή αποθεωτικές, ισοπεδωτικές ή υπερβολικά γενναιόδωρες κρίσεις.
Ο Ράμφος υπήρξε για χρόνια προσωπικότητα ενός ευρύτερου χώρου πνευματικών συντρόφων με τον οποίον συνομιλούσε, αν και σε πολλά δεν ταυτιζόταν. Συμμεριζόταν ωστόσο ορισμένα πυρηνικά στοιχεία του εθνορομαντισμού, μιας δηλαδή ευρύτερης πολιτισμικής λογικής για το ελληνικό ήθος σε αντιπαράθεση με το κυρίαρχο φαντασιακό της δυτικής νεωτερικότητας.
Τοποθετήσεις, ωστόσο, όπως ένα ποστ του Αντώνη Λιάκου στο Facebook για τη στροφή του Ράμφου από μια πλατωνίζουσα πατερική Ανατολή σε μια δυτική, ατομοκεντρική νεωτερικότητα, χαράσσουν, πιστεύω, μια άλλη κατεύθυνση για μια μερική, έστω, αποτίμηση. Κάπου εδώ θα σταθώ με τη σειρά μου, επιλέγοντας να αναφερθώ σε αυτήν τη στροφή ιδεών που πολλοί την ξαναθυμήθηκαν τώρα με αφορμή την εκδημία του συγγραφέα.
Ψάχνοντας μια φράση ικανή να συμπυκνώσει το πέρασμα από τον πρώτο στον δεύτερο Ράμφο, από τους «Πελεκάνους ερημικούς» στον «Καημό του ενός» (με υπότιτλο «Κεφάλαια από την ψυχική ιστορία των Ελλήνων»), επιλέγω επίτηδες κάτι που παραπέμπει σε λογοπαίγνιο, αν και δεν είναι τέτοιο. Μπορεί έτσι να ισχυριστεί κανείς ότι ο Στέλιος Ράμφος δοκίμασε ένα άλμα της σκέψης, ένα sprung (όπως θα το έλεγε ο Χάιντεγκερ), πηδώντας από το «λίγο» ως πλούτο στο «λίγο» ως στέρηση και ελάττωμα. Εξηγώ αμέσως τη φράση που λογικά μπορεί να ξενίσει: συνέβη, όπως γνωρίζουμε, μια σημαντική αλλαγή στην ερμηνευτική του ελληνισμού, στροφή που θα οδηγήσει τον συγγραφέα σε μια αντιστροφή της πρώτης του μεταφυσικής. Ειπώθηκε για την παραμονή του Ράμφου στο Πανεπιστήμιο Πρίνστον το 1996 και τις συζητήσεις και μια γενικότερη αναμόχλευση προβληματισμών που θα κυοφορήσουν, με έναν τρόπο, τον «δεύτερο Ράμφο».
Από τότε και πιο έντονα τα επόμενα χρόνια θα έλθει σε πρώτο πλάνο μια προσέγγιση της ελληνικής ψυχικής και συναισθηματικής συγκρότησης με έμφαση στις αδράνειές της, στην αδυναμία προσαρμογής και στην ταυτοτική καθήλωση. Μια κλινική των ελληνικών φαντασιώσεων ανάμεσα σε όνειρα μεγαλείου και φόβους συντριβής. Ο Ράμφος προωθεί μια άλλη ανάγνωση του ελληνικού τρόπου σε σύγκριση με αυτήν που είχε συγκροτηθεί στη μετά τον μαρξισμό «πλατωνο-πατερική» φάση από τη δεκαετία του ’70 έως τα μέσα της δεκαετίας του ’90. Διαφορετική ερμηνεία, όμως, ως προς τι ακριβώς; Εδώ χρειάζεται να εντοπίσουμε ένα συγκεκριμένο κέντρο βάρους και όχι γενικούς όρους του τύπου Ανατολή/Δύση. Ο Ράμφος υπήρξε για χρόνια προσωπικότητα ενός ευρύτερου χώρου πνευματικών συντρόφων με τον οποίον συνομιλούσε, αν και σε πολλά δεν ταυτιζόταν. Συμμεριζόταν ωστόσο ορισμένα πυρηνικά στοιχεία του εθνορομαντισμού, μιας δηλαδή ευρύτερης πολιτισμικής λογικής για το ελληνικό ήθος σε αντιπαράθεση (φιλοσοφική, ανθρωπολογική και νοοτροπίας) με το κυρίαρχο φαντασιακό της δυτικής νεωτερικότητας.
Η στροφή του πρέπει έτσι να ιδωθεί ως μεταστροφή από την εθνορομαντική ιεράρχηση των αγαθών. Απλουστεύοντας, στην εθνορομαντική αντίληψη είναι η ίδια η ταπεινότητα του ελληνικού τρόπου και χώρου έναντι μιας ηγεμονικής και μηχανιστικής Δύσης που μεταβάλλεται σε εσωτερική, πνευματική νίκη. Νίκη, για παράδειγμα, της αυθεντικής σχέσης με την αλήθεια απέναντι στη ψυχρή λογοκρατία και στη βία της απόδειξης. Νίκη του θαύματος απέναντι στην πενιχρότητα της ποσοτικοποιημένης, λογιστικής ματιάς. Αυτό το ισχυρό σχήμα σκέψης για το λίγο ως πλεόνασμα και πληρότητα μπορούσε να βρει έρεισμα σε πολύ διαφορετικές καλλιτεχνικές και δημιουργικές φυσιογνωμίες, από τον Λάκη Παπαστάθη και τον Χρήστο Βακαλόπουλο, τον Αλέξη Δαμιανό και πολλούς άλλους. Δεν περιορίζεται επ’ ουδενί στη στενή «νεορθόδοξη» σφαίρα.
Στο σχήμα αυτό, ακόμα και οι ιστορικές «ήττες του ελληνισμού» θεωρήθηκε πως περιέχουν έναν ακέραιο πυρήνα επιβεβαίωσης – στο μέτρο που ο πυρήνας μιας αφανούς Ελλάδας άντεξε επί μακρόν στην πολιορκία των αλλότριων τρόπων, έως πρόσφατα τουλάχιστον. Στη συνέχεια, η διαπίστωση της απώλειας ή της φθοράς του πυρήνα έδωσε τροφή στη χαρακτηριστική εθνορομαντική μελαγχολία για το «τέλος της Ελλάδας». Για να το εκφράσουμε με πιο γνώριμα λόγια, μπορεί να ήμασταν φτωχοί, ένας τόπος με πολλά κατσάβραχα και ξεραΐλα, τα λόγια των ηρώων μας (προτού αλλοιωθούν από επείσακτες ιδεολογίες) να ήταν πικρά ή σπαρμένα με βωμολοχίες, όλα αυτά όμως κοίμιζαν μέσα τους μια άλλη ανωτερότητα. Ήταν ένας τρόπος υπέρβασης και πτήσης προς τα άνω, διαμέσου της περιφρόνησης στον ορθολογισμό των επιτευγμάτων. Στο εθνορομαντικό βλέμμα, η ελληνική έλλειψις βιώνεται ως κρυμμένος πλούτος με τον ίδιο τρόπο που η έρημος μεταμορφώνεται σε περιβόλι. Και φυσικά, χειρότερη από κάθε έρημο είναι η ερημιά του Εγώ, ο κάλπικος και αβαθής θρίαμβός του.
Αυτό που στον Ράμφο έχει μεγάλο ενδιαφέρον είναι το ότι, οξύνοντας την κριτική του στην κάλπικη οίηση (η οποία αποκρύπτει μια έλλειψη αυτοπεποίθησης), θα βρεθεί να κινείται «απότομα» στην άλλη όχθη. Πολλοί φυσικά εξακολουθούν να συγχέουν αυτήν τη στροφή με την παλιότερη αποστασιοποίηση από την Αριστερά. Πολλά χρόνια όμως πριν από την ερμηνευτική στροφή, ο Ράμφος δεν είχε πλέον συνάφειες ούτε με τους στόχους ούτε με τα σχήματα της μαρξιστικής και μεταμαρξιστικής θεωρίας.
Ο συγγραφέας είχε ήδη γίνει ένας ακατάτακτος, ιδιοσυγκρασιακός συντηρητικός που η στροφή του τέλους της δεκαετίας του ’90 θα τον φέρει, από άλλους δρόμους, πιο κοντά στον φιλελευθερισμό και στις νομικές-ηθικές του βάσεις. Αυτό που αλλάζει είναι κυρίως η σύσταση της ελληνικής του γραμμής. Στον ύστερο Ράμφο το ζητούμενο γίνεται το να «γίνουμε άτομα» με την έννοια των υπεύθυνων μονάδων σε ένα μη κολεκτιβιστικό αλλά στοιχειωδώς συνεκτικό πλαίσιο δικαιωμάτων και υποχρεώσεων. Ενώ στην πρώτη φάση η ιδεολογία του συμβολαίου και η νομική και οικονομική κουλτούρα της φιλελεύθερης καπιταλιστικής Δύσης θεωρούνταν οντολογικά και ηθικά σφάλματα (αστοχίες, αμαρτίες, στη θεολογική γλώσσα), στον «καινούργιο» Ράμφο θα γίνουν αυτοί οι στόχοι του έθνους και τα μοναδικά άξια λόγου αιτήματα για τους λεγόμενους μετριοπαθείς και «νουνεχείς» πολίτες.
Η στροφή επομένως δεν συνιστά μόνο πέρασμα από μια προσωποκεντρική κοινοτική σύλληψη σε έναν φιλελεύθερο ατομικισμό της ευθύνης. Τούτο το πέρασμα ισχύει, είναι όμως μια πιο επιφανειακή πτυχή της συνολικής μετατόπισης, κάτι που έγινε αναμενόμενα περισσότερο εύληπτο δημοσιογραφικά γιατί έριχνε φως στις πιο άμεσες πολιτικές δηλώσεις. Η έμφαση στην αμετάθετη ατομική ευθύνη, η απόρριψη όλων των ταξικών αναγωγών ή των κοινωνιολογικών εξηγήσεων για την κρίση διαπερνά έντονα τις τοποθετήσεις του Ράμφου στα μνημονιακά και μεταμνημονιακά χρόνια, όπου στόχος ήταν να αποδοκιμαστεί αυστηρά το «κακομαθημένο παιδί-λαός».
Η κατάκριση στον παιδισμό και στον άγουρο συναισθηματισμό θα γίνει έτσι συνταγή ή σχεδόν μανιέρα που θα γεφυρώσει την ερμηνεία του αντιμνημονιακού κινήματος, τις αντιεμβολιαστικές δοξασίες και κάθε άλλη δρώσα κοινωνική «ανωριμότητα» που κατά τον Ράμφο θα θεωρηθεί υπαίτια των εθνικών κρίσεων. Μια ανθρωπολογία της ελληνικής ψυχικής καθίζησης λειτουργεί ως το κλειδί ερμηνείας για ποικίλα φαινόμενα της κρίσης και των παραγώγων της, από εκτραχύνσεις σε συμπεριφορές ως εκλογικά και πολιτικά αποτελέσματα, από την πολιτική βία μέχρι τα αντιεμβολιαστικά πάρτι. Επιμένω όμως πως το σημαντικότερο για τη δημόσια φιλοσοφία του Ράμφου είναι η μεταβολή οπτικής για το ελληνικό Είναι. Η «πενία» από αόρατη πηγή υπερηφάνειας διαβάζεται αργότερα ως συνέπεια εαυτών που δεν κατορθώνουν να συγκροτηθούν και πνίγονται στην αποτυχία. Ο ατομικισμός της μνησικακίας εμποδίζει τον ατομικισμό από επάρκεια και την αίσθηση ευθύνης.
Πρόκειται για περιγραφές τρόπων και συμπεριφορών πολύ κοντινές στη γνωστή παλαιόθεν αφήγηση για τα ελαττώματα της χώρας και τις στραβές ραφές των ηθών της. Με τη δική του γλώσσα και το μορφωτικό του οπλοστάσιο, ο Ράμφος εντάσσεται σε ένα ρεύμα δημόσιου λόγου που θα στηρίξει το λεγόμενο τόξο συναίνεσης στο Κέντρο, αν όχι κυρίως στα δεξιά του Κέντρου.
Ανατρέχοντας σε διάσπαρτα σημεία του δημόσιου λόγου του, νιώθει κανείς ότι κάτι λείπει. Σαν να έχει σβηστεί κάθε ίχνος κριτικής στο παγκοσμιοποιημένο δυτικο-καπιταλιστικό πλέγμα ιδεών και αξιών. Ούτε καν με τους όρους ενός πολιτικού φιλελευθερισμού με κανονιστικές ευαισθησίες, ούτε και ως συντηρητική και αξιακή κριτική στο υπέρμετρο των κυρίαρχων προτύπων αυτού που ο Καστοριάδης ονόμαζε καπιταλιστικό φαντασιακό. Κάθε ριζοσπαστική κοινωνική κριτική θα υποβιβαστεί σε μίζερη μεμψιμοιρία, φθόνο, ασίγαστη επιθετικότητα ή παιδιάστικη φαντασίωση τελειότητας. Ιδίως όμως δεν διακρίνεται κανένας ηθικός σκανδαλισμός του παρατηρητή των ηθών για την άνοδο των ανισοτήτων ή τους πολιτικούς και ηθικούς κινδύνους για τη δημοκρατία που φέρνουν μαζί τους ο σαρωτικός δογματισμός του ανταγωνισμού, η τεχνοκρατία, η κοινωνική περιθωριοποίηση.
Αυτή η «διακριτικότητα» για πλείστες εκδοχές εξαχρείωσης εντός Δύσης θα σκεπαστεί κάτω από μια διαρκή κατήχηση γύρω από έναν ανώριμο, δυστυχισμένο ή μνησίκακο εαυτό, θέματα που έχουν φυσικά μεγάλο παρελθόν στη συντηρητική φαντασία, ήδη από τον 19ο αιώνα. Η στροφή ερμηνείας θα απελευθερώσει τις διαγνώσεις του για τις κρίσεις και τα προβλήματα των τελευταίων χρόνων, από τον κύκλο που ξεκινά την περίοδο των Ολυμπιακών Αγώνων για να φτάσει στην εποχή της οικονομικής και πανδημικής κρίσης. Σε όλη αυτή την πυκνή σε γεγονότα περίοδο δεσπόζει η προσπάθεια να επενδυθεί με στοιχεία πνευματικότητας ο φιλελεύθερος μεταρρυθμιστικός λόγος ο οποίος μιλούσε συχνά για την «αμεταρρύθμιστη» και «αδιόρθωτη» χώρα. Ο συγγραφέας εμψυχώνει το κοινό με στόχο τη διόρθωση ενός στραβού/ατελούς καπιταλιστικού φαντασιακού, έτσι ώστε αυτό να γίνει περισσότερο λειτουργικό ενθαρρύνοντας μια νέα ατομικότητα.
Έχουν δίκιο όσοι ισχυρίζονται ότι μια σε βάθος αποτίμηση των ερμηνευτικών σπουδών του συγγραφέα είναι έργο που απομένει να γίνει. Σε τελική ανάλυση, ο ψυχολόγος της πολιτικής Ράμφος δεν είναι το έργο του, είναι ένα μέρος της παρουσίας του. Το έργο του συγγραφέα, είτε το θέλουμε είτε όχι, είναι κομμάτι της σύνθετης πνευματικής αυτοβιογραφίας της γενιάς του ’60 και των ευαισθησιών της που διαιρέθηκαν, ακολούθησαν χωριστούς δρόμους, οδηγήθηκαν σε αντίπαλες μεταφράσεις. Τα «αστόπαιδα» (κατά την έκφραση του Γιάννη Κιουρτσάκη) της γενιάς αυτής θέλησαν να αλλάξουν την Ελλάδα προτείνοντας λόγιες ερμηνείες για την ατομική και τη συλλογική ταυτότητα. Άλλοι έμειναν σε ένα πεδίο κοινωνικής επιστήμης και άλλοι, όπως ο Ράμφος, βρήκαν καταφύγιο σε φόρμες γραφής πιο κοντινές στις ιδέες, σε ένα είδος δοκιμιακού στοχασμού.
Είναι όμως πάνω στη φιλοδοξία μεταρρύθμισης των ηθών που θα παιχτεί τελικά μια ορισμένη εξέλιξη της ελληνικής ιδεολογίας, μέσω και έξω από τις ερμηνείες της παράδοσης και τις συγκρούσεις για το νόημα της ανεύρετης ελληνικότητας. Ιδίως από τη στιγμή που κάποιος θεωρεί πως η αλλαγή των «δομών» απέτυχε ή πως οδηγεί αναπόφευκτα στον ολοκληρωτισμό, δεν απομένει άλλο από τη σμίλευση ηθικών και ψυχολογικών τύπων, από μια συντηρητική πολιτισμική ανάλυση. Αυτός ο δρόμος ακολουθήθηκε και από τον Στέλιο Ράμφο, παραμερίζοντας τις άλλες ιδεολογίες της ελληνικής Βενσέν, του χώρου των Ελλήνων διανοουμένων της παρισινής επίδρασης.
Πέμπτη 13 Αυγούστου 2026
"ΣΥΝΘΗΜΑΤΑ" ποίημα του ποιητή Νίκου - Αλέξη Ασλάνογλου (1931μ-1996) Από τη συλλογή "ΠΟΙΗΜΑΤΑ ΤΗΣ ΤΕΛΕΥΤΑΙΑΣ ΑΝΟΙΞΗΣ" και τον "ΔΥΣΚΟΛΟ ΘΑΝΑΤΟ" (εκδ. ΕΓΝΑΤΙΑ, 1978)
..............................................................
Νίκος - Αλέξης Ασλάνογλου (1931 -1996)
Πίσω, σε σχήματα δοκιμασμένα απ' την πολυκαιρία
πίσω σ' αυτή την άνοιξη που έρχεται απαράλλαχτη
διασώζοντας όλα τα περασμένα μες στο φως
Ψηλότερα, στα τάγματα προκαλύψεως, στα ορεινά εργοτάξια
φωτίζουν τώρα ακούραστα τη δική σου σιωπή
Νίκος - Αλέξης Ασλάνογλου (1931 -1996)
Από τη συλλογή "ΠΟΙΗΜΑΤΑ ΤΗΣ ΤΕΛΕΥΤΑΙΑΣ ΑΝΟΙΞΗΣ" και τον "ΔΥΣΚΟΛΟ ΘΑΝΑΤΟ" (εκδ. ΕΓΝΑΤΙΑ, 1978)
Κυριακή 9 Αυγούστου 2026
We're All Falling (Official Lyric Video) - Somi Lyrics by Somi Kakoma / Music by Somi Kakoma and Cobhams Asuquo. (youtube, 10.6.2026)
...............................................................
Lyrics by Somi Kakoma
Music by Somi Kakoma and Cobhams Asuquo.
(youtube, 10.6.2026)
Παρασκευή 7 Αυγούστου 2026
Quantz: Complete Flute Sonatas, Vol. 2 Composer: Johann Joachim Quantz Artists: Benedek Csalog (Baroque flute), Dóra Pétery (harpsichord) & Fanni Edőcs (harpsichord) (youtube, 28.7.2026)
...............................................................
Composer: Johann Joachim Quantz
Artists: Benedek Csalog (Baroque flute), Dóra Pétery (harpsichord) & Fanni Edőcs (harpsichord)
Tracklist:
Flute Sonata in D Major, QV 1:47: 0:00:00 I. Cantabile mà con affetto 0:03:40 II. Allegro di molto mà fiero 0:08:53 III. Vivace
Flute Sonata in G Major, QV 1:107: 0:24:10 I. Affettuoso 0:27:22 II. Presto 0:29:50 III. Allegro ma non tanto
Flute Sonata in G Major, QV 1:99: 0:30:56 I. Larghetto 0:34:21 II. Allegro di molto 0:37:08 III. Presto
Flute Sonata in B Minor, QV 1:171: 0:39:44 I. Affettuoso 0:42:14 II. Presto 0:44:19 III. Allegro assai
Flute Sonata in D Major, QV 1:30: 1:03:17 I. Arioso mà larghetto 1:05:57 II. Allegro assai, mà fiero 1:08:57 III. Presto
Flute Sonata in D Major, QV 1:42: 1:11:44 I. Allegro assai 1:14:39 II. Arioso 1:17:59 III. Alla forlana, mà presto
Flute Sonata in D Major, QV 1:48: 1:21:10 I. Grave e sostenuto 1:23:14 II. Presto 1:25:57 III. Allegro
Flute Sonata in G Minor, QV 1:116: 1:58:53 I. Grave 2:02:22 II. Allegro 2:05:02 III. Lento - Tempo di menuetto
Flute Sonata in B Minor, QV 1:173: 2:08:02 I. Andante moderato 2:10:15 II. Allegro 2:13:34 III. Vivace
Τετάρτη 5 Αυγούστου 2026
"Circles" - George Gurdjieff (youtube, 17.3.2013)
...............................................................
(youtube, 17.3.2013)
"90 χρόνια ελληνικού φασισμού" έγραψε ο Κύρκος Δοξιάδης ("Εφημερίδα των Συντακτών", 4.8.2026)
..............................................................
90 χρόνια ελληνικού φασισμού
Από τον 19ο αιώνα, η ελληνική άρχουσα τάξη είχε μάθει να κυβερνά σχεδόν αποκλειστικά με τον βούρδουλα του καταπιεστικού κράτους
έγραψε ο Κύρκος Δοξιάδης ("Εφημερίδα των Συντακτών", 4.8.2026)
Από μία άποψη, η σύγχρονη εποχή αρχίζει κατά την περίοδο από το 1922 έως το 1933 – από τότε δηλαδή που ο φασισμός και ο ναζισμός άρχισαν να είναι κυρίαρχοι στην Ιταλία και στη Γερμανία αντίστοιχα.
Νομίζω ότι θα μπορούσαμε να δεχτούμε κάτι τέτοιο, αν συμφωνήσουμε ότι η διάκριση μεταξύ νεωτερικότητας και σύγχρονης εποχής συνίσταται στο ότι η δεύτερη δεν είναι παρά η ιστορική δοκιμασία των προϋποθέσεων της πρώτης. Και ότι η πρώτη δεν είναι απλώς μια ιστορική περίοδος, την έναρξη της οποίας όλοι, με λίγο-πολύ αυθαίρετο τρόπο, τοποθετούν κάπου μεταξύ Αναγέννησης και Βιομηχανικής Επανάστασης, αλλά μια κοινωνική, πολιτική και διανοητική κατάσταση που συναντάμε στην ιστορία της Δύσης και που ορίζεται επί τη βάσει του πλέγματος λόγων και πρακτικών που συναποτελούν τον Διαφωτισμό.
Η ιστορική δοκιμασία των προϋποθέσεων της νεωτερικότητας ως κατάστασης Διαφωτισμού, από την επικράτηση του φασισμού και του ναζισμού κι έπειτα, ποτέ δεν έπαψε να ισχύει. Ακόμη και μετά την ήττα του χιτλερικού ναζισμού στο τέλος του Β’ Παγκόσμιου Πολέμου, η έμπρακτη αμφισβήτηση των κοινωνικο-πολιτικών και ιδεολογικών προϋποθέσεων του Διαφωτισμού πάντοτε απειλούσε τις δυτικές χώρες: είτε με τη μορφή νεο-φασιστικών, νεο-ναζιστικών και ακροδεξιών εν γένει οργανώσεων και κινημάτων, είτε με τη μορφή στρατιωτικών δικτατοριών που είχαν ως -υπόρρητο, έστω- πρότυπο τη φασιστική Ιταλία και τη ναζιστική Γερμανία. Η όλη θεωρητική συζήτηση περί «μετα-νεωτερικότητας» αγνοεί το γεγονός ότι, στο εσωτερικό της νεωτερικότητας και πολύ πριν από τη λεγόμενη «μετα-νεωτερική» εποχή, υπήρξε και εξακολουθεί να υπάρχει μια πρακτική αμφισβήτησή της πολύ πιο κρίσιμα απειλητική απ’ όσο η «δυσπιστία απέναντι στις μεγάλες αφηγήσεις».
Υπ’ αυτή την έννοια, η 4η Αυγούστου 1936 σηματοδοτεί την έναρξη της «σύγχρονης εποχής» στην Ελλάδα. Με μία σημαντική όμως διαφορά από τη σύγχρονη εποχή των δυτικών χωρών. Παρ’ ότι οι αρχές του Διαφωτισμού και η συνακόλουθη επιστημονική ορθολογικότητα όντως σε έναν βαθμό στηρίχτηκαν στην αρχαία ελληνική σκέψη, η νεοελληνική κοινωνία πόρρω απείχε από το να στηρίζεται, πρακτικά ή ιδεολογικά, στις εν λόγω αρχές. Από τον 19ο αιώνα, η ελληνική άρχουσα τάξη είχε μάθει να κυβερνά σχεδόν αποκλειστικά με τον βούρδουλα του καταπιεστικού κράτους, καθώς και με τον ασύδοτο προνεωτερικό αυταρχισμό των τσιφλικάδων τον οποίο κατ’ ουσίαν ουδέποτε απέβαλε.
Ο ελληνικός φασισμός λοιπόν, από τότε που κυριάρχησε για πρώτη φορά, δεν ήταν τόσο μια αμφισβήτηση των προϋποθέσεων της νεωτερικότητας και του Διαφωτισμού όσο μια εμφανής πλέον επιβεβαίωση του γεγονότος ότι οι εν λόγω προϋποθέσεις ουσιαστικά ποτέ δεν ίσχυαν στη νεοελληνική κοινωνία. Εξ ου και το ότι, παρά το έπος του ελληνο-ιταλικού πολέμου και τον ηρωισμό της ΕΑΜικής αντίστασης, από το 1936 έως το 1974 παρατηρείται μια αδιάλειπτη συνέχεια ακραιφνώς φασιστικών και φασιστοειδών καταστάσεων που διαδέχονταν η μια την άλλη με έναν σχεδόν λογικό ειρμό: μεταξική δικτατορία, ναζιστική κατοχή με δωσίλογους και ταγματασφαλίτες, μετεμφυλιακό κράτος και παρακράτος, που κατά μέγα μέρος στηριζόταν στους τελευταίους και που κατέληξε στη χουντική επταετία.
Μάλλον πιο σημαντική όμως, καθ’ ότι μακροπρόθεσμα πιο επικίνδυνη, ήταν η αδιάλειπτη συνέχεια του ελληνικού φασισμού μετά το 1974. Μετά την παταγώδη πολιτική και ιδεολογική αποτυχία της χούντας και με δεδομένη τη στρατηγική οργανικής ενσωμάτωσης του ελληνικού μεγάλου κεφαλαίου στον ευρωπαϊκό καπιταλισμό, πρώτα με την ΕΟΚ και κατόπιν με την ευρωζώνη, ο ελληνικός φασισμός αναγκάστηκε κατά διαστήματα να λειτουργεί υποδόρια. Κυρίως αλλά όχι αποκλειστικά, οι δραστηριότητες του μεταδικτατορικού ελληνικού φασισμού περιστρέφονταν γύρω από τον βασικό πυλώνα της μεταχουντικής Δεξιάς, ήτοι το κόμμα της Νέας Δημοκρατίας.
Μετά την «αριστερή παρένθεση» 2015-2019, αλλά και ιδίως μετά τη σχεδόν ολοκληρωτική πλέον αφάνιση της Αριστεράς, ο νεοδημοκρατικός φασισμός έχει πλέον «ξεσαλώσει». Σε συμβολικό επίπεδο, αυτό φαίνεται και στη δημόσια παρουσία των στελεχών. Ο Ιωάννης Λαδάς, ως αρχιμπάτσος της χούντας, κυκλοφορούσε με σκούρα γυαλιά. Εκσυγχρονισμένος φασισμός: το πνευματικό τέκνο του Παττακού που είναι τώρα υπουργός Υγείας απειλεί τους πολίτες με… «έξυπνα γυαλιά».
● Ομότιμος καθηγητής της Κοινωνικής Θεωρίας στο Πανεπιστήμιο Αθηνών
Πέμπτη 30 Ιουλίου 2026
"Εμπρός, αδέλφια, να αγοράσουμε το τρόπαιο!" έγραψε ο Νίκος Παπαδογιάννης (https://www.gazzetta.gr, 30 Ιουλίου 2026)
...............................................................
Εμπρός, αδέλφια, να αγοράσουμε το τρόπαιο!
έγραψε ο Νίκος Παπαδογιάννης (https://www.gazzetta.gr, 30 Ιουλίου 2026)
Ο Νίκος Παπαδογιάννης πιστεύει ότι οι ομάδες του Ομπράντοβιτς και του Μπαρτζώκα δεν χρειάζονταν αυτή την εξωφρενική επίδειξη πλούτου.
Δηλαδή τώρα εσάς σας αρέσει που ο Παναθηναϊκός έχει προϋπολογισμό 60 εκατομμυρίων ευρώ; Σας αρέσει που οι «αιώνιοι» έχουν και οι δύο μαζί πάνω από 50 εκατομμύρια κουμπαρά μόνο και μόνο για τις καθαρές αποδοχές των παικτών; Σας αρέσει που ξοδεύεται ζεστό χρήμα για ρήτρες «buy out» και που οι ομάδες μας -ιδίως ο Παναθηναϊκός- καταστρατηγούν συνειδητά το salary cap συμβιβασμένες με τα βαριά πρόστιμα που θα πληρώσουν;
Σας αρέσει που διαλύουν την αγορά προσπαθώντας να αγοράσουν το ευρωπαϊκό τρόπαιο και να φτάσουν πρώτοι, ο καθένας για λογαριασμό του, στο νήμα του εγχώριου πρωταθλήματος; Σας αρέσει που το μέσο συμβόλαιο των αθλητών τους είναι πλέον επταψήφιο και που παίκτες με ηγεμονικές συμφωνίες αισθάνονται κακοπληρωμένοι;
Εμένα ομολογώ ότι δεν μου αρέσει καθόλου. Και -για να προλάβω τους κακεντρεχείς- δεν το χρωματίζω πράσινο ή κόκκινο ούτε με ενδιαφέρει ποιος από τους δύο πληρώνει περισσότερα. Μπάσκετ θέλω να δω, όχι αλαζονική επίδειξη πλούτου και κούρσα εξοπλισμών.
Ο Παναθηναϊκός μπορεί να αναδεικνύεται πρωταθλητής στο παζάρι και στο αλισβερίσι, αλλά αυτό οφείλεται στην περυσινή αποτυχία του, οπότε θα πρέπει να προστεθεί στην εξίσωση η ανάγκη να καλυφθεί το χάντικαπ και να διορθωθούν οι κραυγαλέες αστοχίες (π.χ. στο θέμα του προπονητή).
Ο Ολυμπιακός, άλλωστε, θα αναγκαστεί να εκταμιεύσει πολύ χρήμα για τις εργασίες αναδόμησης του ΣΕΦ και -ως προσφάτως επιτυχημένος- δεν χρειάζεται να αλλάξει πολύ τη συνταγή, ειδάλλως είμαι βέβαιος ότι θα έκανε και αυτός τα ίδια.
Εάν ειπώθηκε μία κουβέντα αντίστασης στη silly season του φετινού καλοκαιριού, ήταν εκείνη που βγήκε από τα χείλη του Γιώργου Αγγελόπουλου μετά το μίνι αντάρτικο του Γουόκαπ: «Ζητάτε αυξήσεις όταν η ομάδα κερδίζει αλλά δεν δέχεστε μειώσεις όταν σέρνεστε». Κάπως έτσι, τέλος πάντων.
Ακόμα και αυτός ο αφορισμός, όμως, ακούστηκε εκτός τόπου και χρόνου και αναχρονιστικός. Όταν κυκλοφορούν τα εκατομμύρια σε ρυθμό παράνοιας, η κοινή λογική δεν βρίσκει χώρο για να αναπνεύσει. Οι Αγγελόπουλοι μπορεί να έχουν δίκιο, αλλά αυτό δεν σημαίνει απαραίτητα ότι θα μπορέσουν να κλείσουν τα αυτιά του Γουόκαπ και του Ντόρσεϊ απέναντι στο τραγούδι των σειρήνων. Όπως δεν μπόρεσε ο Παναθηναϊκός να σφαλίσει τα αυτιά του Τσέντι Όσμαν.
Ο Παναθηναϊκός και ο Ολυμπιακός έχουν στο τιμόνι τους δύο καλύτερους προπονητές της Ευρώπης, δύο από τους τρεις ή τέσσερις για να μη με πείτε υπερβολικό. Θα περίμενε κανείς, ειδικά στην περίπτωση του Ομπράντοβιτς, να περάσει σε πρώτη γραμμή το μοντέλο του προπονητή και όχι αυτό του ταύρου που μπουκάρει στο υαλοπωλείο με καπνούς να βγαίνουν από τη μύτη.
Ο κραταιός Παναθηναϊκός του «Ζοτς» δεν χτίστηκε φυσικά με ψίχουλα, αλλά ήταν η κατ’ εξοχήν ομάδα του προπονητή και της μεθόδου, αυτή που άγγιζε με τα νύχια της πιο πέρα από εκεί που έφταναν τα χέρια της. Το ίδιο και ο Ολυμπιακός του Μπαρτζώκα, όχι μόνο φέτος, αλλά σε ολόκληρη τη σπαστή οκταετία του Bartzokas-ball.
Ήλπιζα ότι η φετινή σεζόν στα γήπεδά μας θα είναι μία πολύμηνη παρτίδα σκακιού και όχι στριπ πόκερ. Το modus operandi των ελληνικών ομάδων στην Ευρώπη, συλλόγων και κυρίως Εθνικής, ήταν ανέκαθεν να ξεγυμνώνουν τον αντίπαλο με μπάσκετ και όχι με μεταγραφές.
Με προϋπολογισμό 40-60 εκατομμυρίων ευρώ, οι «αιώνιοι» χάνουν από τα αποδυτήρια το δικαίωμα στην αποτυχία και ανοίγουν την πόρτα στην αμφισβήτηση, στη γκρίνια, στην εσωστρέφεια, στα μισόλογα, στις ταξικές διακρίσεις μέσα στα αποδυτήρια.
Ή μήπως ήταν κάτι λιγότερο από «Τιτανικός» η πορεία του περυσινού Παναθηναϊκού, με το πολλαπλό φιάσκο Αταμάν, Σορτς, Χολμς και το χαμένο ποντάρισμα στο φάιναλ φορ της Αθήνας; Η πρόσληψη του Ομπράντοβιτς ήταν ένα εξαίρετο δείγμα αυτοκριτικής, αλλά τα συμβόλαια των 4-5 εκατομμυρίων σε παίκτες που δεν είχαν καν ονειρευτεί τόσο χρήμα στη ζωή τους θολώνουν το στίγμα.
Ο Ολυμπιακός πάλι σήκωσε το τρόπαιο που ονειρευόταν πέντε χρόνια, αλλά ας μη ξεχνάμε ότι κινδύνευσε με νίλα από μία αποδεκατισμένη Ρεάλ και με όλες τις μάρκες (έδρα κλπ.) ακουμπισμένες στο κόκκινο. Είναι βέβαιο ότι τα έκανε όλα σωστά στη χρηματοοικονομική πολιτική του και ότι είχε την πολυτέλεια να δυσαρεστήσει βασικά στελέχη (Φαλ, Γουόκαπ) οδηγώντας τα προς την έξοδο;
Αντιλαμβάνομαι ότι δεν είναι δίκαιο να τοποθετώ τους δύο «αιώνιους» στο ίδιο τσουβάλι σε ό,τι έχει να κάνει με τη θερινή συμπεριφορά τους, αλλά το οικονομικό ισοζύγιο δεν είναι πολύ διαφορετικό από ΟΑΚΑ σε ΣΕΦ και τούμπαλιν. Η αξία των συμβολαίων των παικτών του Ολυμπιακού, που έχει ακόμη εκκρεμότητες να διευθετήσει, πλησιάζουν ήδη τα 25 εκατομμύρια ευρώ. Του Παναθηναϊκού, βέβαια, ξεπέρασαν πια τα 32.
Πώς να αισθάνονται άραγε ο Γουόρντ και ο Γκραντ, που με συμβόλαιο 1 - 1,2 εκατομμύρια δεν ανήκουν καν στο Top-10 των ακριβοπληρωμένων της ομάδας τους; Προσωπικά πιστεύω ότι τα μεγαλύτερα συμβόλαια θα έπρεπε ντε φάκτο και ντε γιούρε να τα έχουν οι προπονητές, αλλά αφήστε με εμένα, εγώ ζω ακόμη στη δεκαετία του ‘90.
Τέλος πάντων, δικά τους είναι τα λεφτά και ας τα κάνουν ό,τι θέλουν, ιδίως τώρα που, ως …γηπεδούχοι, έχουν τον τρόπο να κάνουν την εταιρία τους κερδοφόρα ή τουλάχιστον όχι ζημιογόνα (και δυνητικά να προσελκύσουν νέους συνεταίρους). Ένα «δεν μ’ αρέσει» πέρασα απλά να πω, εγώ ο αιρετικός, ακριβώς επειδή το νεοπλουτίστικο μοντέλο της ΤΣΣΚΑ (και πιο πρόσφατα π.χ. της Χάποελ) προκαλούσε σε όλους μας αποστροφή.
Θυμάστε τον τελικό του 2012 στην Κωνσταντινούπολη; Ή του 2002 στη Μπολόνια; Όσο και αν έχουν αλλάξει οι καιροί, η ελληνική σχολή δεν πόνταρε σχεδόν ποτέ στο πορτοφόλι της για να κατακτήσει την Ευρώπη. Και όταν το έκανε -π.χ. την εποχή Τσίλντρες στον Ολυμπιακό- έφαγε τα μούτρα της.
Ακόμα και στο ΝΒΑ, οι super teams δεν είναι πια της μοδός, αφού το κόλπο σπανίως πιάνει. Ελπίζω ότι όταν ανάψουν τα φώτα θα δούμε κανονικό μπάσκετ και όχι ένα διαρκές All-Star Game με πράσινους και κόκκινους κόκκους.
Τετάρτη 29 Ιουλίου 2026
"Lament For The Living" - Chet Baker (youtube, 27.7.2018)
...............................................................
(youtube, 27.7.2018)
"Τ' αδέρφια μου" ποίημα του Μίλτου Σαχτούρη (1919 - 2005) Από τη συλλογή "ΤΑ ΦΑΣΜΑΤΑ ή Η ΧΑΡΑ ΣΤΟΝ ΑΛΛΟ ΔΡΟΜΟ"
..............................................................
Μίλτος Σαχτούρης (1919 - 2005)
Τ' αδέρφια μου που χάθηκαν εδώ κάτω στον κόσμο
είναι τ' αστέρια που τώρα ανάβουν ένα ένα στον ουρανό
και να ο μεγαλύτερος
με μια ανοιξιάτικη μαύρη γραβάτα
που χάθηκε μέσα σε σπηλιές θεόστραβες
καθώς κυλούσε παίζοντας
πάνω σε ανεμώνες κόκκινες
γλίστρησε
μες στου θηρίου τ’ άγριου τα ματωμένο στόμα
ύστερα ο άλλος μου αδερφός που κάηκε
πουλούσε κίτρινα βεγγαλικά
πουλούσε κι άναβε κίτρινα βεγγαλικά
-Όταν ανάβουμε -έλεγε- φωτιά
θα διώξουμε από τους κήπους τα φαντάσματα
θα πάψουν να μολύνουν τους κήπους τα φαντάσματα
-Όταν ανάβουμε -έλεγε- κίτρινα βεγγαλικά
μια μέρα θ’ ανάψει ο ουρανός γαλάζιος
κι ύστερα ο τρίτος και ο πιο μικρός
που έλεγε πως είναι νυχτερίδα
γι’ αυτό αγαπούσε τα φεγγάρια
και τα φεγγάρια μια νύχτα τον εζώσανε
κόλλησαν γύρω γύρω και τον έκλεισαν
κόλλησαν γύρω γύρω και τον έπνιξαν
τον έλιωσαν γύρω γύρω τα φεγγάρια
Τ' αδέρφια μου που χάθηκαν εδώ κάτω στον κόσμο
είναι τ' αστέρια που τώρα ανάβουν ένα ένα στον ουρανό
Μίλτος Σαχτούρης (29.7.1919 - 29.3.2005)
Από τη συλλογή "ΤΑ ΦΑΣΜΑΤΑ ή Η ΧΑΡΑ ΣΤΟΝ ΑΛΛΟ ΔΡΟΜΟ"
Quantz: Complete Flute Sonatas, Vol. 1 (youtube, 2.7.2024)
...............................................................
Composer: Johann Joachim Quantz
Artists: Benedek Csalog (Baroque flute) & Dóra Pétery (harpsichord)
Tracklist:
Flute Sonata in G Major, QV 1:112: 0:17:46 I. Cantabile 0:21:32 II. Allegro di molto mà fièro 0:26:21 III. Vivace, mà gracioso
Flute Sonata in B-Flat Major, QV 1:153: 0:39:43 I. Cantabile 0:41:28 II. Alla breve 0:43:14 III. Vivace
Flute Sonata in G Major, QV 1:97: 0:54:22 I. Arioso 0:58:11 II. Allegro assai
1:00:41 III. Vivace
(youtube,2.7.2024)
"ΑΠΟΧΑΙΡΕΤΙΣΜΟΣ" ποίημα του Νίκου - Αλέξη Ασλάνογλου (1931 - 1996) Από τη συλλογή "Νοσοκομείο Εκστρατείας" και τον "Δύσκολο Θάνατο" (εκδ. Εγνατία, 1978)
...............................................................
Νίκος - Αλέξης Ασλάνογλου (1931- 1996)
ΑΠΟΧΑΙΡΕΤΙΣΜΟΣ
Συναντηθήκαμε αργά το απόγευμα κάπου προς τον παλιό
/σταθμό.
Φυσούσε από το πρωί και η θάλασσα ήταν έρημη στα
καφενεία και στα τραμ της αφετηρίας.
Κοιτούσα τα χέρια του που έσφιγγαν ήρεμα, με κρυφή συγκα-
τάθεση, τα δικά μου. Μες στο σακίδιο ήταν όλος ο κόσμος
του - πουλόβερ, βιβλία, γράμματα... Έπρεπε νάρχονταν
τα πράγματα αλλιώς, μα το θελήσαμε τάχα
Άχρωμο φως, μια Κυριακή φθινοπωριάτικη, καμιά ελπίδα.
Μικρά ταξίδια στις ακτές, όλα χαλάσανε. Θεέ μου τόση ερημιά
Έβρεχε στην επιστροφή και ο αυτοκινητόδρομος γέμισε
φωτεινά σήματα, πικρά ολομόναχα φώτα
Νίκος - Αλέξης Ασλάνογλου (1931 - 1996)
Από τη συλλογή "Νοσοκομείο Εκστρατείας" και τον "Δύσκολο Θάνατο" (εκδ. Εγνατία, 1978)
Τρίτη 28 Ιουλίου 2026
«Η γαλανή σαγήνη» διήγημα του Ηλία Λ. Παπαμόσχου (γ. 1967, Καστοριά) από τη συλλογή «Η Αλεπού της Σκάλας και Άλλες Ιστορίες» (εκδ. Κίχλη, 2015)
...............................................................
·
«Η
γαλανή σαγήνη» διήγημα του Ηλία Λ.
Παπαμόσχου (γ. 1967, Καστοριά) από τη
συλλογή «Η Αλεπού της Σκάλας και Άλλες Ιστορίες» (εκδ. Κίχλη, 2015)
ΜΙΑ
ΑΠ’ ΑΥΤΕΣ ΤΙΣ ΒΑΡΚΕΣ των ντόπιων που θυμίζουν φέρετρα κινούνταν ολοταχώς.
Πήγαινε παράλληλα με την ακτή καμιά εκατοστή μέτρα κι έπειτα, κάνοντας στροφή
εκατόν ογδόντα μοιρών, τραβούσε αντίθετα. Θέαμα παράξενο παρουσίαζε η πλώρη
της. Ένας άντρας μ’ ένα ξύλο μακρύ και παχύ έδερνε τα νερά, ένας σύγχρονος
Ξέρξης. Εξόχως αρμονικές οι κινήσεις του. Όταν
απομακρύνθηκαν αρκετά από την ακτή κι αχνά ακουγόταν ο βόμβος της μηχανής και
του νερού το δάρσιμο, το θέαμα έγινε άκρως υποβλητικό, έπειτα κάθε ήχος έσβησε,
σαν σκηνή ονείρου. Παρά την απόσταση, μπορούσες να δεις στο βλέμμα του
πηδαλιούχου, αλλά ιδίως σ’ εκείνου που χτυπούσε τα νερά, το πάθος και τη
σκληρότητα, του θηρευτή της μανία. Η βίαιη αυτή τελετουργία εκτελούνταν κι από
τους δυο με ηρεμία τρομακτική κι αποσκοπούσε στο να «ξυπνήσουν», όπως λένε, τα
ψάρια. Να τα ταράξουν ήθελαν, να κινηθούν για να πιαστούν στα δίχτυα που
πόντισαν από νωρίς. Ο πηδαλιούχος άρχισε να τα ανεβάζει, ενώ ο δάρτης των
νερών, λάμνοντας ελαφρά, κρατούσε σταθερή τη βάρκα όσο να ξεσκαλώσει τα ψάρια ο
άλλος. Μικρές εκρήξεις φωτός, σπαρτάρισμα χρωμάτων στον βασανιστικό ρυθμό της
ασφυξίας, με αργές κινήσεις πρώτα, κι έπειτα πιο ζωηρά, από της λίμνης τον
βούρκο σηκώνονται, σαν ζαλισμένα στην αρχή κι έπειτα με πανικό, προσπαθώντας να
απομακρυνθούν από την πηγή που μετατοπιζόταν και ανανέωνε αδιάλειπτα την ταραχή
τους, ανηφορίζουν προς τα δίχτυα και πιάνονται, πλάι στα άλλα, τα
αιχμαλωτισμένα στο ανύποπτο διάβα τους. Και μπρος απ’ αυτό, θέαμα ευθέως
ανάλογο εκτυλισσόταν, όπως στους πίνακες του Μπρέχελ, όπου το δευτερεύον
γίνεται πρωτεύον: στον δρόμο οι άνθρωποι ξεκινούσαν τη μέρα τους, με κινήσεις αργές απελευθερώνονταν από του ύπνου
το βρόχι, ανίδεοι γι’ αυτό που γινόταν πίσω τους ή κοιτώντας το αδιάφορα, άλλοι
συζητώντας κι άλλοι, μοναχικοί αυτοί, σαν ζαλισμένοι· φαίνονταν τόσο αθώοι όλοι
τους, τόσο ανυποψίαστοι· ήταν να τους λυπάσαι. Τι με πόθους, τι μ’ ανάγκες, τι
μ’ επιθυμίες ταράζοντας τον ύπνο τους τούς ξύπνησε άραγε, τι με πάθος ψυχρό
αχάραγα τα δίχτυα του άπλωσε και τώρα με φως και με γαλάζιο τα έκρυβε;
Ελισάβετ Χρονοπούλου: «Οι δωσίλογοι ήταν πολλοί, αδίστακτοι και δεν τιμωρήθηκαν» τη συνέντευξη πήρε ο Χρήστος Παρίδης (www.lifo.gr, 28.7.2026)
...............................................................
Ελισάβετ Χρονοπούλου: «Οι δωσίλογοι ήταν πολλοί, αδίστακτοι και δεν τιμωρήθηκαν»
Η συγγραφέας του «Επί σκοπώ πλουτισμού» αποκαλύπτει όσα γίνονταν στην Ειδική Ασφάλεια τη σκοτεινή εποχή της Κατοχής και επιμένει ότι μόνο αν αναμοχλεύσουμε το παρελθόν θα προχωρήσουμε ως κοινωνία.
τη συνέντευξη πήρε ο Χρήστος Παρίδης (www.lifo.gr, 28.7.2026)
Συναντηθήκαμε λίγα μέτρα από την οδό Ελπίδος 5, έναν κάθετο δρόμο της πλατείας Βικτωρίας, εκεί που κάποτε βρισκόταν το ξενοδοχείο Κρυστάλ, το κολαστήριο της Ειδικής Ασφάλειας, όπου την περίοδο 1943-1944 βασανίζονταν μέχρι θανάτου αντιστασιακοί, κομμουνιστές και γενικότερα θύματα του κατοχικού καθεστώτος – τα γραφεία της βρίσκονταν ακριβώς δίπλα, στο νούμερο 3, σε ένα κτίριο που στέκει ακόμα όρθιο.
Η συγγραφέας του βιβλίου «επί σκοπώ πλουτισμού» (εκδόσεις Πόλις), σκηνοθέτιδα και πεζογράφος Ελισάβετ Χρονοπούλου, μπήκε στα άδυτα των Αρχείων του Κράτους, εντρύφησε σε μια σειρά συγκλονιστικών μαρτυριών από δίκες δωσίλογων και έγραψε ένα μυθιστόρημα που δυστυχώς δεν απέχει καθόλου από την αλήθεια και τα ανατριχιαστικά γεγονότα της πιο σκοτεινής περιόδου της νεότερης Ιστορίας μας.
Πρόκειται για ένα συλλογικό τραύμα που πλέον μελετάμε σε βάθος, και το συζητάμε. Άραγε πού θα μας οδηγήσει η αναμόχλευση αυτή; Η ίδια είναι βέβαιη ότι αποτελεί προϋπόθεση για να προχωρήσουμε ως κοινωνία και ως χώρα.
— Ποια ήταν η αφορμή για να γράψετε το βιβλίο σας;
- Αφορμή στάθηκε η έρευνα που είχα κάνει το 2017 για το βιβλίο μου «Ο έτερος εχθρός», μια συλλογή διηγημάτων τα οποία διαδραματίζονται στην Κατοχή. Είχα μελετήσει σε βάθος την περίοδο αλλά ήθελα να πιστοποιήσω πληροφορίες που είχα από τη βιβλιογραφία και να βεβαιωθώ για την ιστορική τους ακρίβεια, κι έτσι επισκέφθηκα πολλά αρχεία. Ένα από τα διηγήματα αφορούσε έναν μαυραγορίτη ο οποίος είχε αγοράσει κοψοχρονιά ένα σπίτι. Με αυτή την αφορμή οδηγήθηκα στα Γενικά Αρχεία του Κράτους, για να διαβάσω τα πρακτικά μιας συγκεκριμένης δίκης μαυραγορίτη που είχα εντοπίσει. Εκτός από την πληροφορία για το ποσό που έδωσε για να αγοράσει το σπίτι, ήθελα να πάρω και την αίσθηση της εποχής, να «ακούσω» τη φωνή του. Διαβάζοντας τα πρακτικά, κυριολεκτικά συγκλονίστηκα, όχι μόνο λόγω των γεγονότων αλλά και λόγω της λογοτεχνικότητας με την οποία αποκαλύπτονταν. Το κείμενο του γραμματέα της δίκης εναλλασσόταν μεταξύ καθαρεύουσας και δημοτικής, κάτι που μου φάνηκε συναρπαστικό, επειδή με έναν τρόπο απηχεί και τον γενικότερο διχασμό που μας διαιρεί ως κοινωνία και κάθε τόσο αναζωπυρώνεται, από το 1821 μέχρι σήμερα. Αυτές οι δίκες μαγνήτισαν το ενδιαφέρον μου, όσα έλεγαν, ο τρόπος με τον οποίο είναι γραμμένες. Συναντούσα την πολύ ψυχρή καθαρεύουσα του δημόσιου λόγου ταυτόχρονα με τα λεγόμενα του μάρτυρα που κατέθετε – το θυμικό του έβγαζε ένα συναίσθημα τρομερά συγκινητικό. Ήταν σαν να ήμουν παρούσα στο Πρωτοδικείο. Κατάλαβα πως μέσα σε εκείνα τα αρχεία βρίσκεται μία πολύ τραυματική και αποσιωπημένη σελίδα της Ιστορίας μας. Σαν να ξέρεις ότι στο υπόγειο του σπιτιού σου υπάρχει ένα μπαούλο με ένα μυστικό που μπορεί να σε πληγώσει πολύ, αλλά δεν αντέχεις να μην το ανοίξεις.
«Προσωπικά, δεν πιστεύω στην αυτοδικία, δεν πιστεύω πως δίνει λύση, το μόνο που μπορεί να κάνει είναι να διαιωνίσει το έγκλημα. Όμως ο χαρακτήρας του βιβλίου που αυτοδικεί, έχει προδοθεί από τους θεσμούς που όφειλαν να τον δικαιώσουν».
— Το δικό σας μυθιστόρημα βασίζεται σε μία πράξη αυτοδικίας. Πόσο συνηθισμένο φαινόμενο ήταν αυτό;
- Δεν είμαι ιστορικός, ούτε αρμόδια να δώσω έγκυρες απαντήσεις, και επειδή πρόκειται για μια ιδιαίτερα τραυματική περίοδο της Ιστορίας μας, θέλω να είμαι πολύ προσεκτική. Έχοντας ωστόσο μελετήσει πολύ την περίοδο, με τα εργαλεία της λογοτεχνικής έρευνας όμως, η αίσθηση που έχω είναι ότι μετά τη δίνη της Κατοχής και του Εμφυλίου, το 1951, οπότε τοποθετώ το έγκλημα αυτοδικίας του χαρακτήρα μου, η εικόνα ενός δολοφονημένου άνδρα σ’ ένα ερημικό δρομάκι μιας γειτονιάς προφανώς και θα κινούσε την υποψία ότι ήταν δωσίλογος. Ο Εμφύλιος είχε μόλις λήξει αφήνοντας χαώδεις πληγές, οι δίκες των δωσίλογων της κατοχικής περιόδου είχαν λήξει, με την εξωφρενική ατιμωρησία τους να αφήνει αδικαίωτο το περί δικαίου αίσθημα της κοινωνίας. Ωστόσο, δεν πιστεύω πως η αυτοδικία μπορεί να επουλώσει αυτό το τραύμα, ο χαρακτήρας μου δεν δικαιώνεται τελικά.
«Μέσα σε εκείνα τα αρχεία βρίσκεται μια πολύ τραυματική και αποσιωπημένη
σελίδα της Ιστορίας μας. Σαν να ξέρεις ότι στο υπόγειο του σπιτιού σου
υπάρχει ένα μπαούλο με ένα μυστικό που μπορεί να σε πληγώσει πολύ, αλλά
δεν αντέχεις να μην το ανοίξεις». Φωτ.: Πάρις Ταβιτιάν/ LIFO
— Τα ντοκουμέντα της δίκης που συμπεριλαμβάνετε δεν είναι αυθεντικά; Πρόκειται για μυθοπλασία;
- Είναι όλα μυθοπλαστικά. Απλώς τα έγραψα έχοντας ως πρότυπο τα αυθεντικά πρακτικά, δηλαδή κρατώντας το ύφος και τη γλώσσα τους. Για να είμαι ξεκάθαρη, έγραψα ένα βιβλίο επάνω σε ένα συλλογικό μας τραύμα έχοντας συναίσθηση ότι αγγίζω κάτι πάρα πολύ ευαίσθητο. Γι’ αυτό ήμουν πάρα πολύ προσεκτική και έκανα τόσο μεγάλη έρευνα. Αν και γενικά δεν πιστεύω ότι η λογοτεχνία οφείλει να μεταφέρει ακριβείς πληροφορίες, επειδή το θέμα είναι ευαίσθητο, στο συγκεκριμένο βιβλίο δεν ήθελα να υπάρχει ούτε μία πληροφορία που να μην είναι πραγματικά τεκμηριωμένη. Με αυτήν τη λογική έγραψα τα πρακτικά της δίκης αυτού του χαρακτήρα, του δωσίλογου, πλάθοντας μεν τη δράση του με τη φαντασία μου αλλά αντλώντας το υλικό από την πραγματικότητα. Για παράδειγμα, συνάντησα σε αρκετές δίκες καταθέσεις μαρτύρων που αφηγούνταν ότι χωροφύλακες της Ειδικής Ασφάλειας συνελάμβαναν τα παιδιά τους ως επονίτες ζητώντας τους χρήματα για να τα αφήσουν ελεύθερα και απειλώντας τους ότι σε αντίθετη περίπτωση θα τα παρέδιδαν στους Γερμανούς.
— Υπάρχει ένας τραγικός πατέρας στο βιβλίο που αναγκάζεται να συμπλεύσει με τους ασφαλίτες ώστε να σώσει το ένα από τα δύο του παιδιά.
- Έπρεπε να απαρνηθεί τη δολοφονημένη κόρη του, δηλώνοντας εγγράφως ότι αποκηρύσσει την αντιστασιακή δράση και τις ιδέες της, για να μην υποστεί τις συνέπειες της δράσης της ο μικρότερος γιος του. Πρόκειται για την αρχή της οικογενειακής ευθύνης που ίσχυε τότε. Ο γιος του θα αποκτούσε φάκελο κοινωνικών φρονημάτων, θα συναντούσε εμπόδια μεγαλώνοντας, δεν θα είχε δικαίωμα να σπουδάσει, δεν θα μπορούσε να εργαστεί ούτε στον δημόσιο ούτε στον ιδιωτικό τομέα, θα κληρονομούσε την «αμαρτία» της ιδεολογίας της αδελφής του. Είναι μια σελίδα της Ιστορίας μας κι αυτή.
— Στα αρχεία διαφαίνεται αν οι δικαστές ήταν δίκαιοι ή μεροληπτούσαν υπέρ των δωσίλογων;
Σκεφτείτε ότι το μεγαλύτερο μέρος των δικών έγινε τα χρόνια του Εμφυλίου. Προφανώς και μεροληπτούσαν. Αρχικά, αμέσως μετά την Απελευθέρωση, η κοινωνία προέβαλε ισχυρή απαίτηση να τιμωρηθούν οι δωσίλογοι. Ολόκληρη η κοινωνία περίμενε ηθική αποκατάσταση. Στις πρώτες δίκες το κλίμα στο δικαστήριο ήταν αυστηρότερο απέναντι στους δωσίλογους, αλλά και το νομικό πλαίσιο επίσης. Σταδιακά και μπαίνοντας στον Εμφύλιο, το νομικό πλαίσιο τροποποιήθηκε υπέρ τους. Αρχικά, αρκούσε να αποδειχτεί ότι ο κατηγορούμενος είχε συνεργαστεί με οποιονδήποτε τρόπο με τον κατακτητή. Στη συνέχεια όμως έπρεπε να αποδειχτεί κυρίως ότι αποκόμισε οικονομικά οφέλη από τη συνεργασία, δηλαδή ότι συνεργάστηκε με σκοπό τον πλουτισμό, «επί σκοπώ πλουτισμού». Αν λ.χ. είχε καταδώσει έναν κομμουνιστή στους Γερμανούς με σκοπό να σώσει την πατρίδα του από τον κομμουνισμό, τότε δεν ήταν προδότης αλλά πατριώτης.
Ελισάβετ Χρονοπούλου,
«επί σκοπώ πλουτισμού»,
επίμετρο: Μενέλαος Χαραλαμπίδης, εκδόσεις "Πόλις"
— Οπότε αυτή ήταν και η δικαιολογία όλων όσοι διέπραξαν τα ειδεχθή εγκλήματα εις βάρος αντιστασιακών, ότι υπερασπίζονταν την πατρίδα από τον κομμουνισμό; Ο δωσίλογος του βιβλίου σας κάνει όσα κάνει μόνο για τον προσωπικό του πλουτισμό.
- Μόνο για προσωπικό πλουτισμό! Αυτή είναι για μένα και η πιο ποταπή εκδοχή του δωσιλογισμού. Ο αμοραλιστής, χωρίς ηθικούς φραγμούς, χωρίς ιδεολογικό κίνητρο, που εκμεταλλεύεται μια εθνική, συλλογική δοκιμασία για προσωπικό του όφελος και μόνο. Δυστυχώς ήταν πολλοί αυτοί. Συνελάμβαναν, κατέδιδαν στους Γερμανούς, βασάνιζαν οι ίδιοι, σκότωναν. Σε αυτό στάθηκα, στο πώς διχάζεται μια κοινωνία και πώς σπαράσσεται, πώς ο κοινωνικός ιστός διαρρηγνύεται όταν, υπό ξένη κατοχή, Έλληνες συνεργάζονταν με τον κατακτητή εναντίον Ελλήνων.
— Σοκαριστικό είναι το μέγεθος της βίας που περιγράφετε μέσα στο ξενοδοχείο Κρυστάλ.
- Οι καταθέσεις των μαρτύρων στα πρακτικά των δικών για όσα συνέβησαν σ’ αυτόν τον τόπο μαρτυρίου ξεπερνούν τη χειρότερη φαντασία. Αλλά έχουμε και μαρτυρίες μεταγενέστερες, θυμάτων που βασανίστηκαν εκεί και αφηγήθηκαν την εμπειρία τους σε ερευνητές. Ειλικρινά, δεν το χωράει ο νους το μέγεθος της βίας και του μίσους αυτών των ανθρώπων εναντίον μάλιστα μικρών παιδιών, 16 και 17 ετών, που μπήκαν στην αντίσταση με την παιδική τους αγνότητα, με ιδανικά, με άγνοια κινδύνου, από ανάγκη να απελευθερώσουν την πατρίδα τους.
— Άρα, ήταν Έλληνες οι βασανιστές στην Γκεστάπο, όχι μόνο Γερμανοί;
- Ακριβώς. Και ήταν ευρύ το φαινόμενο, δεν το γνωρίζουμε. Η εικόνα που έχουμε είναι ότι οι Έλληνες ήταν ως επί το πλείστον «καλοί», είτε αντιστασιακοί είτε ουδέτεροι που περίμεναν να τελειώσει το κακό, και ανάμεσά τους εμφανίστηκαν και ελάχιστοι, διάσπαρτοι μαυραγορίτες και κουκουλοφόροι οι οποίοι τιμωρήθηκαν. Η αλήθεια είναι ότι ήταν πολλοί, ήταν αδίστακτοι και δεν τιμωρήθηκαν.
«Η εικόνα που έχουμε είναι ότι οι Έλληνες ήταν ως επί το πλείστον "καλοί", που
περίμεναν να τελειώσει το κακό, και ανάμεσά τους εμφανίστηκαν και ελάχιστοι
μαυραγορίτες και κουκουλοφόροι οι οποίοι τιμωρήθηκαν. Η αλήθεια είναι ότι ήταν
πολλοί, ήταν αδίστακτοι και δεν τιμωρήθηκαν». Φωτ.: Πάρις Ταβιτιάν/ LIFO
— Οι οποίοι υπηρετούσαν στην Ειδική Ασφάλεια της οδού Ελπίδος;
- Όχι μόνο. Η Ειδική Ασφάλεια, που ήταν υπηρεσία της Χωροφυλακής με αρμοδιότητα τη δίωξη των κομμουνιστών, στρατολόγησε, κυρίως από το 1943 και μετά, έναν συρφετό αλητών ως «χωροφύλακες άνευ θητείας». Η αποστολή τους ήταν να εντοπίζουν και να καταδίδουν κομμουνιστές, ουσιαστικά αντιστασιακούς. Τους δόθηκε μισθός, οπλισμός, εξουσία και απόλυτη ασυλία. Αρκετοί έκαναν κατάχρηση αυτής της εξουσίας, αναπτύχθηκε ένα δίκτυο εκβιαστών που αποσπούσαν από γονείς και συγγενείς λίρες για να απελευθερώσουν τους δικούς τους. Τρομοκρατούσαν τις γειτονιές, εισέβαλλαν στα σπίτια μέσα στη νύχτα και συνελάμβαναν χωρίς εντάλματα, χωρίς καν στοιχεία. Και μετά τους απειλούσαν και τους εκβίαζαν. Το ανατριχιαστικό είναι ότι αυτό γινόταν με θεσμική κάλυψη. Η αίσθηση της κοινωνίας για την Ειδική Ασφάλεια, ξέρετε, αποτυπώνεται και στον μετακατοχικό Τύπο. Η εφημερίδα «Ελευθερία», όταν άρχισαν οι δίκες της Ειδικής Ασφάλειας, έβαζε καθημερινά στο σχετικό άρθρο τίτλους όπως: «Τα κτήνη της Ειδικής στο εδώλιο».
— Μια από τις γυναίκες του μυθιστορήματος λέει στο εγγόνι της «μην τα σκαλίζεις τα παλιά». Εσείς γιατί τα «σκαλίζετε» όλα αυτά τα θλιβερά;
- Θα απαντήσω με μια μεταφορά. Αν η ζωή μου κυλάει μια χαρά, διαχειρίζομαι αποτελεσματικά τις δυσκολίες και η σχέση μου με τον εαυτό μου και τους άλλους είναι ισορροπημένη, δεν έχω κανέναν λόγο να αναμοχλεύσω το παρελθόν. Αν όμως η ζωή μου διαταράσσεται από δυσκολίες που δεν μπορώ να διαχειριστώ και τα προβλήματα αντί να λύνονται περιπλέκονται όλο και περισσότερο, τότε θα μου είναι χρήσιμη η ψυχοθεραπεία· συνήθως, όταν μπαίνουμε στην ψυχοθεραπεία ανατρέχουμε στο παρελθόν για να βρούμε τις αιτίες της δυσλειτουργίας μας, να δούμε τι μας έφερε ως εδώ. Αντίστοιχα λοιπόν, πιστεύω ότι δεν χρειάζεται να σκαλίζουμε το παρελθόν επί ματαίω, μόνο αν αυτό μπορεί να μας βοηθήσει να λύσουμε τους κόμπους που μας εμποδίζουν να πάμε μπροστά. Ζήσαμε τα χρόνια της πλάνης, της «φούσκας» που νομίζαμε ότι θα πηγαίνουμε μόνο μπροστά, ότι η πρόοδος είναι μονόδρομος και ότι δεν υπάρχει κανένας λόγος να κοιτάξουμε προς τα πίσω, ότι τα έχουμε όλα ξεπεράσει. Έχουν όμως περάσει τόσα χρόνια από την κρίση του 2009 και εξακολουθούμε να βρισκόμαστε εγκλωβισμένοι στις παθογένειες του παρελθόντος.
— Αναφέρεστε σε μια ολόκληρη κοινωνία που χτίστηκε επάνω σε αυτές τις «παθογένειες του παρελθόντος», οπότε πού οδηγεί η αναμόχλευση των παθών εκείνης της εποχής;
- Δεν με ενδιαφέρει το τραύμα κάθε μεμονωμένης οικογένειας, αλλά ότι όταν πλημμυρίζει το σπίτι μου, τα απόνερά του γεμίζουν και το υπόγειο του γείτονα. Διαταράσσεται όλος ο κοινωνικός ιστός. Οι άνθρωποι που απαίτησαν με την Απελευθέρωση να τιμωρηθούν οι βασανιστές και εκτελεστές των παιδιών τους δεν ήταν μόνο οι γονείς αυτών των παιδιών, αλλά και οι δάσκαλοί τους, οι γείτονές τους, που μπορεί να ήταν και διαφορετικών πολιτικών πεποιθήσεων. Είχαν δει αυτά τα παιδιά να μεγαλώνουν, τα είχαν αγαπήσει, τα είχαν χαρεί. Ο σκοπός δεν είναι να δώσουμε συνέχεια στον διχασμό. Πρόγονοί μας είναι και οι μεν και οι δε, είμαστε όλοι απόγονοι αυτού που συνέβη, απόγονοι της Ιστορίας μας. Ίσως έτσι πρέπει να το δούμε, αν θέλουμε να φτιάξουμε τη χώρα μας και να την κάνουμε μια κανονική χώρα, στην οποία δεν χρειάζεται ένας δεκατριάχρονος να φτάσει στην αυτοδικία επειδή δεν τιμωρήθηκε ο δωσίλογος φονιάς της αδελφής του.
Προσωπικά δεν πιστεύω στην αυτοδικία, δεν πιστεύω πως δίνει λύση, το μόνο που μπορεί να κάνει είναι να διαιωνίσει το έγκλημα. Όμως ο χαρακτήρας του βιβλίου που αυτοδικεί, έχει προδοθεί από τους θεσμούς που όφειλαν να τον δικαιώσουν. Κουβαλάει τον αδικαίωτο πόνο του και νιώθει μόνος, αβοήθητος μπροστά στο ηθικό του χρέος να δικαιώσει τη μνήμη της αδελφής του. Σ’ αυτές τις περιπτώσεις η ευθύνη μιας αυτοδικίας δεν βαρύνει μόνο το άτομο αλλά όλη την κοινωνία που δεν κατάφερε να ισχυροποιήσει τους θεσμούς που θα την αποτρέψουν από το να γίνει ζούγκλα. Σήμερα, τόσες δεκαετίες μετά, έχουμε ακόμα πολλά να λύσουμε. Ίσως βοηθήσει να κοιτάξουμε πίσω, στα τραύματα του παρελθόντος, όχι για να τσακωθούμε, αλλά για να δούμε ποιοι είμαστε τελικά. Για τον αφηγητή του βιβλίου, το ταξίδι στο παρελθόν είναι ένα ταξίδι αυτογνωσίας. Ίσως ένα ταξίδι στο κοινό μας παρελθόν, να γίνει ένα συλλογικό ταξίδι αυτογνωσίας που θα μας βοηθήσει να γίνουμε καλύτεροι.
Εγγραφή σε:
Αναρτήσεις (Atom)