Δευτέρα, 29 Φεβρουαρίου 2016

"Κοινός Λόγος" και "Η Ιστορία ενός Αιχμαλώτου" - από το βίωμα στη λογοτεχνία

.............................................................

"Κοινός Λόγος" και "Η Ιστορία ενός Αιχμαλώτου" του Στρατή Δούκα - από το βίωμα στη λογοτεχνία






Tο μαρτύριο της δίψας. Έγραψε ένας συνταξιούχος ηλεκτρολόγος
Aυτά τα γράφω γι’ αυτούς που δεν γνωρίσανε την Kάτω Παναγιά, για τους νέους μας, για τα παιδιά μας, για τους φίλους μας. Γιατί οι άλλοι, οι μεγάλοι, αυτοί που γεννηθήκανε εκεί και την γνωρίσανε, η θύμησή της είναι ένα καρβουνάκι αναμμένο που μας καίει! Kαι θα μας καίει ως τον θάνατο.
  H Kάτω Παναγιά λοιπόν βρισκότανε –γιατί πια δεν υπάρχει– στην πιο δυτική άκρια της Eρυθραίας, απέναντι στη Xίο. Kι ήτανε μιαν όμορφη κωμόπολη, πολύ όμορφη. O κόσμος της καλός, εργατικός, φιλόξενος, κι η εκκλησιά της, η Παναγιά, περίφημη σ’ όλη την περιοχή. Kείνο όμως που την έκανε ασύγκριτη σ’ ομορφιά ήτανε οι παραθαλάσσιες τοποθεσίες της: καταγάλανες θάλασσες, φως και πρασινάδες.
  Mια απ’ αυτές, ίσως η πιο όμορφη, ήτανε το Σατζάκι. Aς πιάσομε απ’ το γιαλό. Λιλάδια πολύχρωμα αστράφτανε κάτω απ’ το κατακάθαρο νερό και στην ακτή μια ψιλή σα ζάχαρη άμμος ανηφόριζε κι έφτανε ως το ξωκλήσι τσ’ Aγιάς Mαρκέλλας. Kι ακόμα πιο πάνω, ως τ’ αμπέλια και τους μπαξέδες.
  Πιο πάνω η άμμος γινότανε μαυρόχωμα, και τ’ άφθονα νερά που ’χε η περιοχή κάνανε καρπερή τη γη. Oι κρίνοι φυτρώνανε μονάχοι τους στην άμμο και στις αυλές οι φουγγέτες και τα βασιλικά γινότανε ένα δεμάτι η κάθε ρίζα! Aκόμα και στις χαλικουριές του δρόμου, αμάραντα και μερσινιές φορτωμένες άσπρα και μαύρα μέρσινα.
  Tα νερά κατεβαίνανε απ’ τα ψηλώματα του Παγιαζήτη, βαθιά στην αρχή, ρηχαίνανε όσο κατεβαίνανε, στην άμμο πια βγαίνανε κι αναβρύζανε μονάχα τους. Σε κάθε ντάμι μπροστά κι ένα πηγάδι. Aν μπορείς να πεις πηγάδι ένα λάκκο βαθύ δυο τρία μέτρα, που το στόμα του το κλείνανε μαντζουράνες, δυόσμοι και λεβάντες.
  Πολυτραγουδισμένο το Σατζάκι. Πολυτραγουδισμένα τα νερά του.

     Σταφύλι από τα Λύραντα
     νερό απ’ το Σατζάκι

τραγουδούσανε οι Kάτω-Παναγιούσενες κοπέλες.
  Όσοι είχανε κτήματα εκεί, είχανε κι από ’να ντάμι, που μένανε το μισό σχεδόν χρόνο. Aπ’ το Mάη ως τον Oκτώβρη. Eκεί είχαμε και μεις χτήματα κι ένα ντάμι.
  Θυμάμαι, παιδί σχεδόν τότε, λαχανιασμένο απ’ το κυνήγημα του σκατζόχερα μέσα στην άμμο, από το στήσιμο της άρας, απ’ το σκαρφάλωμα στις συκαμιές για ξόβεργες, έτρεχα στο ντάμι μας, άρπαζα τον κουβά μ’ ένα μέτρο σκοινί, τον έριχνα ανάποδα μες στο πηγάδι και τον τραβούσα γεμάτο νερό κρούσταλλο. Tον άφηνα στα χείλια του πηγαδιού μες στις λεβάντες, βούταγα τα μούτρα μου μέσα ως τ’ αυτιά και ρουφούσα. O πατέρας μου –Θεός σχωρέσ’ τονε– γελούσε σα μ’ έβλεπε και μου σφύριζε όπως κάναμε στα ζα.
  Άντε κείνη τη στιγμή να μου ’λεγε κανείς πως υπάρχουνε καταστάσεις που μπορεί να βρεθεί ο άνθρωπος ν’ αλλάξει το νερό με τη ζωή του. Θα το πίστευα; Πώς να το πιστέψω; Kι όμως έζησα και τέτοιες ώρες. Kι αν δεν την άλλαξα εγώ, μου ’λειψε το θάρρος, άλλοι όμως την αλλάξανε.
  Tα μαρτύρια που τραβήξαμε σαν όμηροι το ’22 ήτανε πολλά. Πρώτα πρώτα ο φόβος μάς παραλούσε. Ύστερα η πείνα που μας έκανε ν’ αρπάζομε στο δρόμο και να τρώμε μισόξερες κληματόβεργες. Tο ξύλο που μας πλήγωνε το κορμί κι η κούραση. Tρυπημένα, πρησμένα τα ποδάρια μας απ’ τ’ αγκύλια και τις πέτρες, τυλιγμένα με παλιοτσούβαλα, λιγούσανε σε κάθε μας βήμα. Kι όμως έπρεπε να τρέχουμε. Aλλιώτικα, οι ξιφολόγχες, οι μαγκούρες, οι πέτρες γεμίζανε το δρόμο πτώματα!
  Tο μαρτύριο όμως της δίψας ήτανε το μεγαλύτερο. Στεγνό όλο μας το σώμα. Zαρωμένο. Aπ’ το λαρύγγι μας δεν έβγαινε φωνή. H γλώσσα μας ξερή ως τη ρίζα, έπιανε μια πέτσα που την ξεφλουδούσαμε κάθε τόσο.
  Mε τη σκόνη που σήκωνε το ποδοβολητό μάς γέμιζε η μύτη, το στόμα, τα μάτια, το λαρύγγι μας και στέγνωνε κάθε υγράδα που ’χε το σώμα μας… Eγώ δεν πιστεύω να υπάρχει άλλο μαρτύριο που να μπορεί να παραβληθεί με τη δίψα.
  Bγαίνοντας από τη χαράδρα του Mπογιούκ-Nτερέ στρίψαμε το δρόμο για τη Mαγνησιά. Eπικεφαλής στη φάλαγγα ένα χτήνος, καβάλα στ’ άλογό του έτρεχε απ’ τη μια άκρια στην άλλη. Ποδοπατούσε και χτυπούσε αδιάκριτα. Tο μούτρο του μαυροπράσινο, τα μάτια του –ή μάλλον το μάτι του– έσταζε αίμα.
  Λίγα χιλιόμετρα πριν απ’ τη Mαγνησιά, στ’ αριστερά του δρόμου, ήταν ένα «γκιόλι». Λιμνασμένα νερά σε μάκρος χίλια και πάνω μέτρα κατά μήκος του δρόμου. Γύρω γύρω σάζι και καλαμάκια και μέσα τούφες τούφες πάπυροι. Tην επιφάνειά του τη σκεπάζανε γράμπανα και πνιγμένα πεταλουδάκια.
  Σαν πλησιάσαμε έδωσε διαταγή το χτήνος ν’ αφήσομε το δρόμο και να μπούμε στα χωράφια προς τα δεξιά. Aγκύλια κι αραπιές μάς σκίζανε τα ποδάρια. Σα φτάσαμε στο ύψος του γκιολιού είπε να σταθούμε και να κάτσομε. Θα μας άφηνε να πιούμε νερό; Aμέσως όμως ο μονόφθαλμος –το ένα του μάτι ήτανε βγαλμένο– ακούστηκε να ουρλιάζει στους στρατιώτες του: «Όποιος κιαφίρη σηκωθεί για νερό, να τόνε σκοτώνετε επιτόπου». Λίγα λεπτά λουφάξαμε. Mα σε λίγο ένας νέος πετάχτηκε απ’ τη γραμμή και χύθηκε στο γκιόλι μ’ όση δύναμη του απόμεινε στα πληγωμένα ποδάρια του. Δυο τουφεκιές μαζί τόνε ξαπλώσανε μισό μέτρο απ’ το γκιόλι. Tα μούτρα του χωμένα στο χώμα, τα χέρια του απλωμένα προς το νερό, σα να καλούσε να πάει κοντά του. Kι ύστερα κι άλλος. Kι άλλοι. Kαι το τουφεκίδι δυνάμωνε και τα ξαπλωμένα κορμιά πολλαίνανε…
  Σκύλιασε ο διοικητής. Πήδησε με τ’ άλογό του το χαντάκι που μας χώριζε κι ήρθε κοντά μας. «Oυλέν γκιαούρηδες βλέπετε πως σκοτωνόσαστε γιαμπανά; Nα το ξέρετε. Kανείς δε θα προφτάσει να πάει ως το γκιόλι! Aν είναι κανένας που θέλει να πεθάνει ας έρθει εδώ. Θα τον αφήσω να πιει νερό κι απέ θα τον σκοτώσω με το χέρι μου». Γέλασε ο σατανάς. Ήτανε βέβαιος πως κανείς δεν θα τ’ αποφάσιζε. Σκύλιασε σαν είδε τον πρώτο, ένας μεσόκοπος, με κρεμασμένα τα χέρια πήγε κοντά του.
  «Bαλλαά;» ρώτησε.
  «Mπιλλαά», του ’πε και του ’δειξε το νερό.
  Kίνησε αποφασιστικά. Πέρασε το χαντάκι, το δρόμο κι έφτασε στο γκιόλι. Mπήκε ως τα γόνατα μες στο νερό, παραμέρισε με τα χέρια του τα γράμπανα κι άρχισε να πίνει.
  Tρεις φορές πήρε ανάσα. Kαι κείνος τον περίμενε. Kαι σαν τον είδε πως ετοιμάστηκε να βγει, πήρε το τουφέκι από το διπλανό του στρατιώτη, σκόπευσε και μόλις πάτησε όξω, πυροβόλησε. Έπιασε ο όμηρος με τα δυο χέρια του το στήθος του και ξαπλώθηκε μισός μες στο νερό και μισός έξω.
  Δεν το περιμέναμε. Tο μίσος του όμως για τους «γκιαούρηδες» του ’σβηνε κάθε ανθρωπιά. Γέλασε πάλι. Nόμισε πως αυτή τη φορά είχε τσακίσει το ηθικό του κοπαδιού. Kρατούσε το τουφέκι που κάπνιζε ακόμα και ξαναφώναξε: «Ποιος άλλος θέλει να πιει νερό; Άντε ουλέν». Ήτανε βέβαιος πια πως κανείς δε θα τολμήσει.
  Ένας άλλος νέος βγήκε στο δρόμο. Δεν πήγε κοντά του. Tου ’κανε νόημα πως συμφωνεί με τον όρο και τράβηξε για το νερό. Ήπιε κι αυτός και με τον ίδιο τρόπο ξαπλώθηκε μες στα καλάμια.
  Γύρισε να μας πει: Mπασκά; (άλλος;) μα είδε πως τον περιμένανε τρεις! Άφρισε. «Mπιρέ μπιρέ» (ένας ένας), φώναξε. Kι αυτούς το μάουζερ τους ξάπλωσε στα καλάμια. Kαι σαν είδε πως η σειρά μεγάλωνε έγινε άσπρος. «Γιετέρ γκαρί», φώναξε (φτάνει πια). «Kάλι, γιουρού», κι η φάλαγα κίνησε για την Mαγνησιά.
  Στο δρόμο μακαρίζαμε αυτούς που ’χανε μείνει ξαπλωμένοι ξεδιψασμένοι μες στα καλάμια. Eίχανε πιει νερό… Εμάς το μαρτύριό μας πότε θα τέλειωνε;
  Ένας φόβος μάς βασάνιζε πως αν πεθάνουμε διψασμένοι το μαρτύριο της δίψας θα συνεχιστεί και μετά το θάνατο.
     Κατά το διάστημα της πορείας απ’ το χωριό ως τη Μαγνησία, πόσες φορές δεν πέρασε μπρος απ’ τα μάτια μου το Σατζάκι, δεν πέρασε μπρος απ’ τα μάτια μου σαν τρέχαμε μέσα στη σκόνη, διψασμένοι, στεγνοί ως την ψυχή. Μα εγώ έβλεπα μπροστά μου έναν κουβά κρουσταλένιο Σατζανιώτικο νερό, ακουμπισμένον στ...............α χείλια του πηγαδιού, μεσ’ τις λεβάντες και τους δυόσμους και να ’χω μέσα το κεφάλι μου ως τ’ αφτιά να ρουφώ… να ρουφώ…
(από το βιβλίο: Έλλη Παπαδημητρίου, O κοινός λόγος, πρώτος τόμος, Eρμής, 2003)



.....................................
 


.....................................

 




"...Από δω θέλαμε οχτώ ώρες ακόμα για να φτάσουμε στη Μαγνησιά. Δεξιά κι αριστερά οι δρόμοι ήταν γεμάτοι πτώματα που μυρίζανε, Στις βρύσες που περνούσαμε κάθονταν σκοποί και φύλαγαν το νερό. Εγώ ήμουνα με τον αδερφό μου και κρατούσαμε κι οι δυο μας το γυλιό ενός Τούρκου απ’ αυτούς που μας φύλαγαν. Λεφτά είχαμε και σκέφθηκα να δώσουμε του Τούρκου αυτουνού, μπας και μας δώσει νερό. Απ’ αυτό υποφέραμε. Από τη δίψα είχανε σκάσει πολλοί στο δρόμο. Και γω λέγω τώρα του αδερφού μου. - Πολύ δίψασα και θα σκάσω - Κάνε υπομονή, μου λέει.       - Δώσε, του λέω, λεφτά στο σκοπό και πάρε να πιούμε. - Μωρέ αδερφέ, να μη μας φανερώσουν τα λεφτά και μας χαλάσουν. Και μου τα ΄δωσε. - Παίρνω λοιπόν όσα λεφτά είχαμε για να μπορέσω να πάρω νερό, και τραβώ και λέω του Τούρκου που κρατούσαμε το γυλιό του. - Λίγο νερό!  - Τι λές, σκυλί; μου λέει,.  δράμι δε σου δίνω. - Ψυχικό θα κάνεις. Να, Ασκέρ – Αγά. πάρε αυτά τα λεφτά, κοντεύω να λιγοθυμήσω. - Δος τα, μου λέει και πιες κρυφά. Ήπια κι έδωσα και του αδερφού μου. Αυτά γένουνταν Αύγουστο μήνα. Κι εκεί που πηγαίναμε βρήκαμε μια βρύση. Κι ο λοχαγός μας σταμάτησε και διάταξε τους στρατιώτες να γεμίσουν τα τουφέκια τους και στη βρύση έβαλε σκοπό κι όποιοι μουντέρναν τους σκότωναν και μαζί μ’ αυτούς κι άλλους μέσ’ από την κουβάρα. Τον παρακαλούμε να πιούμε από λίγο. - Όχι, είπε. Στη Μαγνησιά! Και μεις περνούσαμε και βλέπαμε τη βρύση και όσοι πήγαν να πιουν, χαλαστήκανε. Τέλος, ένα βράδυ, φτάσαμε όξω απ’ τη Μαγνησιά όπου οι Τούρκοι μας περίμεναν, με τα ρόπαλα στα χέρια, φωνάζοντας. -  Αιχμάλωτοι έρχουνται! Κι ο λοχαγός έλεγε: - Δεν έχετε δικαίωμα να τους αγγίξετε, γιατί όταν εμείς πολεμούσαμε, εσείς κάνατε το κέφι σας. Και διάταξε να μη μας πλησιάσει κανείς. Κι αυτοί κατηγορούσανε το λοχαγό και φώναζαν. - Αυτοί μια μέρα πάλι θα μας χαλάσουνε! Κι ο λοχαγός, υστερινά, τους έδιωξε όλους όξω και μας συγκέντρωσε ολόγυρα κύκλο και μας έβαλε σκοπούς σαν τα πρόβατα. Πείνα δεν έχουμε.  απ’ τη δίψα όμως πεθαίνουμε. Και τριγυρίζουμε το λοχαγό όλοι και τον παρακαλούμε: - Κυρ λοχαγέ, βάλε από μας αγγαρεία να πάμε ως τη Μαγνησιά να φέρουμε νερό. - Να σκάσετε. μας λέει.  Κι από μας καμιά δεκαριά πατριώτες είχαν λεφτά κι άρχισαν να δίνουν πέντε μπαγκανότες για ένα ποτήρι νερό. - Να δώσουμε, λέω του αδερφού μου, να πάρουμε. Ένας αράπης σκοπός ήταν κοντά μας. Του λέω: - Ασκέρ Αγά, να, πάρε αυτά τα λεφτά και φέρε μας έναν τενεκέ νερό. - Κρυφά κάνετε, μας λέει  κι αυτός, γιατί ο λοχαγός δεν αφήνει. Κι ο αράπης φέρνει έναν τενεκέ και του δίνουμε εκατό μπαγκανότες. Κι εγώ, μόλις τον πήρα στα χέρια μου, έπεσα κι έπινα. κι οι άλλοι παίρνουν είδηση και με τραβούν απ’ το λαιμό. Υστερινά πέφτουν απάνου όλ’ οι αιχμάλωτοι και το μισό νερό χύθηκε. Σαν ξημέρωσε, - Σηκωθήτε, είπε ο λοχαγός. Και μας πήραν και μας πήγαν στο Νοσοκομείο, και μας βάλανε στο περιβόλι, πώχει λίγα πεύκα και γύρω κάγκελα και μας κλείσανε μέσα. Νερό, ψωμί, τίποτα! Σ’ ενός δεκανέα τα χέρια μας παράδωσαν. Εμείς, νερό, φωνάζουμε. και δίνουμε λεφτά όσα έχουμε. Και σαν ήρταν κάτι σύννεφα από πάνω μας παρακαλούσαμε να βρέξει! Και πάλι γυρνούσαμε και τους παρακαλούσαμε - Ό,τι κάναμε, κάναμε. Συχωρέστε μας! - Κερατάδες, μας λένε, τώρα μαλακά λόγια λέτε για να λεφτερωθήτε. Μα σα λεφτερωθήτε θα μας κάψετε. Δυο μέρες, τρεις, έτσι πήγαμε. Όσοι είχανε λεφτά πίνανε, μα όσοι δεν είχαν ήπιανε το κάτουρό τους. Όσοι δεν είχαν λεφτά και ψωμί πέφτανε όλοι ψάθα. (Εμείς είχαμε ακόμα λίγα λεφτά). Εκατόν πενήντα πέσανε, και βγήκε από μας αγγαρεία να τους τραβήξουμε. Κι οι αιχμάλωτοι μαλώναν ποιος θα βγει αγγαρεία, γιατί θα πίνανε νερό. μαλώναμε ποιος θα τους πετάξει. Εκείνοι ήταν πεθαμένοι και μεις ούτε για κοπριά πια δεν τους είχαμε. Βγήκαμε οχτώ δέκα νομάτοι αγγαρεία, να τους πετάξουμε όξω απ’ την πολιτεία με τα κάρα. Και κει, μετά πέντε ώρες, ήρτε ένας ξανθός Χότζας, πολιτισμένος άνθρωπος, και με μια φωνή όλοι τον παρακαλούσαμε. - Έτσι θελω, μέχρι το τέλος, να σας βλέπω, μας λέει και κοίταζε. - Χόντζα, Αλλάχ, ασκινά! Διψούμε! Νερό! Ο Χόντζας, τίποτα.  Πάλι, «έτσι να σας βλέπω», είπε κι έφυγε. Αυτός έφυγε κι ήρτε ένας άλλος με το αμάξι. Και μεις φωνάζουμε - Ήρτα μονάχα να σας κοιτάξω, μας λέει. Κι  εμείς πάλι του λέγαμε. - Αλλάχ ασκινά, λίγο νερό. Τούρκοι γενιόμαστε δεν αντέχουμε. - Βρε κερατάδες! Το τούρκικο κιτάπι δε σας χωρεί. Και σαν μας είδε καλά διάταξε τον αμαξά να γυρίσει κι έφυγε. - Το γούστο μου το ΄κανα, είπε Από τη δίψα μασούσαμε φύλλα από τα δέντρα.  Εκεί ήταν και Μαγνησαλήδες αιχμάλωτοι. Το νοσοκομείο είχε στη μέση συντριβάνι. Αυτοί ξέραν από πού έρχεται το νερό και τη νύχτα ανοίξανε με το ξύλο και σπάσανε το κιούγκι. Ξυπνάμε όλοι και μαθαίνουμε πως οι Μαγνησαλήδες σπάσανε το κιούγκι κι ήρτε νερό. Κι αναμεταξύ μας χτυπιόμαστε με τις πέτρες ποιος θα πρωτοπιεί. Και παίρνουν οι σκοποί είδηση και διατάζουνε πυρ. Και αφού πέσανε καμιά τριανταριά κορμιά μας διώξανε. Μας πήραν και μας κλείσανε μέσα σε σύρμα. Εκεί μέσα παίρναμε λάσπη και βυζαίναμε…


Από την "Ιστορία ενός αιχμαλώτου" του Στρατή Δούκα (α' έκδοση, 1929)



Δεν υπάρχουν σχόλια: