"'Οταν ο Καβάφης ξεκλείδωσε το κιβώτιο του Αλεξάνδρου" έγραψε ο Θωμάς Τσαλαπάτης ("Εφημερίδα των Συντακτών" - "ΝΗΣΙΔΕΣ"/ "ΑΝΟΧΥΡΩΤΗ ΠΟΛΗ" 26.04.26)

 ..............................................................

'Οταν ο Καβάφης ξεκλείδωσε το κιβώτιο του Αλεξάνδρου

έγραψε ο Θωμάς Τσαλαπάτης  ("Εφημερίδα των Συντακτών" - "ΝΗΣΙΔΕΣ"/ "ΑΝΟΧΥΡΩΤΗ ΠΟΛΗ" 26.04.26) 

Η καβαφική μίμηση του Αλεξάνδρου είναι στην πραγματικότητα μια καβαφική χρήση. Οχι ένας τρόπος να αναπαραγάγει τον καβαφικό κανόνα αλλά ένας τρόπος να τον εμπλουτίσει

Η ποίηση του Άρη Αλεξάνδρου υφίσταται εντός μιας ευτυχούς καταδίκης. Είναι καταδικασμένη να επισκιάζεται διαρκώς από το μέγεθος του «Κιβωτίου», του σημαντικότερου ίσως νεοελληνικού μυθιστορήματος. Το γεγονός αυτό φυσικά δεν σημαίνει πως το ποιητικό έργο του Αλεξάνδρου είναι μικρής σημασίας ή πάρεργο του συγγραφέα. Αν κοιτάξουμε πιο προσεκτικά, θα αντιληφθούμε πως η ποίηση όχι μόνο καταγράφει την πορεία του συγγραφέα προς το «Κιβώτιο», αλλά σε πολλές περιπτώσεις επεξηγεί και πτυχές του. Στοιχεία που συναντάμε στο μυθιστόρημα όπως η ηθική στάση και η ειρωνεία, ακόμα και οι άμεσες αναφορές σε σημεία όπως η Νεκρή Ζώνη, είναι ήδη ορατά. Τρόποι όπως η συγγραφή ποιημάτων με απεύθυνση (για παράδειγμα τα ποιήματα προς τον Μαγιακόφσκι) θυμίζουν ανεπίδοτες επιστολές, τον τρόπο και την εκφραστική πρώτη ύλη του «Κιβωτίου».

Διάβαζα τη νέα καλαίσθητη έκδοση των ποιημάτων του Αρη Αλεξάνδρου από τις εκδόσεις Πατάκη που μόλις κυκλοφόρησε. Είχα την αίσθηση πως πατώ σε γνωστά μονοπάτια, σε βήματα αγαπημένα. Και διατρέχοντας το έργο του, τις τρεις ποιητικές συλλογές και τα λίγα ακόμη ποιήματα διακρίνει κανείς την τεχνική του εξέλιξη, αλλά μαζί τη βιογραφική του πορεία, τις αντιδράσεις σε γεγονότα και καταστάσεις, την υπαρξιακή ένταση ενός ταξιδιού. Ξεκινώντας από τη δύσκολη πίστη στο κομμουνιστικό ιδεώδες, περνώντας στην ήττα και από εκεί στην πίκρα και την ειρωνική διάσταση των πραγμάτων. Χωρίς να χάνει ποτέ την αγωνιστικότητα ενός αριστερού ηθικού αιτήματος.

Φτάνοντας στα τελευταία ποιήματα της «Ευθύτητας Οδών» (1959), της τελευταίας του συλλογής, βρισκόμαστε και στην πιο ώριμη ώρα του ποιητή Αλεξάνδρου. Είναι το σημείο όπου ο ποιητής αποφασίζει να χρησιμοποιήσει μια σειρά από καβαφικές μιμήσεις, ώστε να μιλήσει για ηθικά ζητήματα σύγχρονα για τον ίδιο όπως η στράτευση, η εξορία, η πολιτική απογοήτευση, το υπαρξιακό αδιέξοδο. Στο σημείο αυτό ακριβώς είναι που ο Αλεξάνδρου μεταμορφώνεται. Η συνάντηση και η συνομιλία με τον Καβάφη είναι ήδη ορατές και σε προηγούμενα ποιήματα της συλλογής όταν χρησιμοποιώντας προστακτική μοιάζει να μιμείται τα πιο διδακτικά ποιήματα του Αλεξανδρινού (αυτά που τόσο λίγο συμπαθούσε ο Σεφέρης).

Η καβαφική μίμηση του Αλεξάνδρου είναι στην πραγματικότητα μια καβαφική χρήση. Οχι ένας τρόπος να αναπαραγάγει τον καβαφικό κανόνα αλλά ένας τρόπος να τον εμπλουτίσει. Γιατί αν τόσο συχνά ο Καβάφης κρύφτηκε πίσω από τα προσωπεία και την ειρωνεία -με τρόπο μάλιστα τέτοιο που δεν είμαστε σίγουροι διαβάζοντας ένα ποίημα ποιο είναι το ποιητικό υποκείμενο και ποια η άποψη που πρεσβεύει ο ποιητής ή ακόμα και το ίδιο το ποίημα- ο Αλεξάνδρου μοιάζει να χρησιμοποιεί τα προσωπεία αυτά και την ειρωνεία αυτή για να αποκαλυφθεί πιο έντονα κρυπτόμενος. Να μιλήσει με τρόπο έμμεσο αλλά ξεκάθαρα ορατό για τα ηθικά διλήμματα, τους συντρόφους, τις επιλογές. Με τον τρόπο αυτό, στις καθαρές αυτές μιμήσεις, ο Αλεξάνδρου διώχνει τα πολλαπλά συναισθήματα που ποτίζουν τα προηγούμενα ποιήματα και τις συλλογές του. Με τη χρήση των καβαφικών προσωπείων, της καβαφικής ειρωνείας και της καβαφικής σκηνοθεσίας καταφέρνει να πετύχει μια μνημειώδη αποστασιοποίηση.

Είναι η αποστασιοποίηση αυτή που μπολιασμένη στον χώρο του μυθιστορήματος (με επιρροές από τον Κάφκα, τον Φόκνερ και τόσους άλλους) του επιτρέπει να φτάσει στον αριστουργηματικό λόγο του «Κιβωτίου». Είναι η αποστασιοποίηση αυτή που κάνει το ύφος του βιβλίου ουσία και το δένει συνεκτικά με την πλοκή και τον πυρήνα του. Είναι η αποστασιοποίηση αυτή που επιτρέπει στο «Κιβώτιο» να μπορεί να διαβαστεί όχι μόνο ως ένα σχόλιο για τον ελληνικό Εμφύλιο αλλά ταυτόχρονα και ως ένα συνταρακτικό υπαρξιακό μυθιστόρημα, ανεξάρτητο της ιστορικής αναφοράς.

Με λίγα λόγια, πιστεύω πως η συνάντηση, η συνομιλία και η συνύπαρξη του Αρη Αλεξάνδρου στα τελευταία ποιήματά του με τον Κωνσταντίνο Καβάφη είναι κρίσιμες και κομβικές. Είναι η ενεργητική συνάντηση του Αλεξάνδρου με τον σημαντικότερο Ελληνα ποιητή αυτή που του επέτρεψε να γράψει το σημαντικότερο ελληνικό μυθιστόρημα.